Elle Harita Çıkarma: Yazılım Kullanmadan Hesaplama Rehberi

Bu rehber bir doğum, horary veya olay haritasının yazılım kullanılmadan elle nasıl çıkarılacağını anlatır. İçerik salt teknik-hesaplama düzeyindedir; sembolik yorum konusu farklı bir rehberin alanıdır. Adımlar; tarih ve saatin standartlaştırılması, sidereal zaman hesabı, efemeris tablolarından gezegen yerlerinin türetilmesi, ev tabloları (Table of Houses) kullanılarak ASC ve MC ile ara ev girişlerinin bulunması, gezegenlerin haritaya yerleştirilmesi, ev girişine yakın derece kuralının uygulanması, saat lordunun ve Arap lotlarının hesaplanması.

Aynı hesap kümesi natal, horary ve olay haritalarında değişmeden uygulanır; tek fark girdi verilerinin niteliğidir.

Uygulamalı örnek olarak Konstantinopolis'in Fethi (29 Mayıs 1453, sabah, İstanbul) haritası kullanılmıştır.

I. Girdi Verisinin Standartlaştırılması

Her hesap üç ana girdiyle başlar; tarih, saat ve yer. Bu üçü doğru standartlaştırılmadan hesap kurulamaz.

Tarihin Takvim Sistemine Çevrilmesi

Modern efemeris tabloları Gregoryen takvime göre düzenlenmiştir. 1582 öncesi tarihler genellikle Jülyen takvimde kayıtlıdır; iki takvim arasındaki fark dönemden döneme değişir.

Daha öncesi için fark her yüzyılda bir gün azalır; 1453 için fark 9 gündür. Yani 29 Mayıs 1453 (Jül.) modern Gregoryen takvimde 7 Haziran 1453'tür.

Doğum kayıtlarında belirsizlik varsa kaynak takvimini tespit ettikten sonra dönüşüm uygulanır. Osmanlı rumi takvim ve Hicri takvim kullanan kayıtlar için ayrıca çapraz tablo gerekir.

Saatin UT'ye (Universal Time) Çevrilmesi

Efemeris tabloları Greenwich saatine göre düzenlenmiştir. Yerel saat üç katmandan biri olabilir; bunlar UT'ye farklı yöntemlerle çevrilir.

Standart Saat (Resmi Saat) modern devletlerin tanımladığı zaman dilimi sistemidir. Türkiye için UTC+3; yani yerel saatten 3 saat çıkarılırsa UT bulunur. Yaz saati uygulaması varsa o da çıkarılır.

Yerel Ortalama Güneş Zamanı (LMT) her boylamın kendine özgü güneş saatidir; resmi saat dilimi öncesi kullanılırdı. Her 15° boylam farkı 1 saatlik zaman farkına denk gelir; doğu boylamlar Greenwich'ten ilerde, batı boylamlar geridedir. İstanbul 28°58' E boylamında olduğu için LMT − UT farkı +1 saat 56 dakikadır.

Yerel Görünür Güneş Zamanı (LAT) güneşin gökyüzündeki gerçek konumuna göre ölçülen saattir. LAT ve LMT arasındaki fark zaman denklemi (equation of time) ile verilir; yıl içinde maksimum ±16 dakika kadar değişir. Klasik kaynaklarda saat genellikle LAT olarak verilmiştir; bu yüzden tarihsel haritalarda zaman denklemi düzeltmesi yapılması gerekir.

LMT'den UT'ye dönüşüm formülü;

UT = LMT − (Doğu boylam / 15)     [doğu boylamlar için]
UT = LMT + (Batı boylam / 15)     [batı boylamlar için]

Yer Koordinatının Belirlenmesi

Enlem (φ) Ekvator'dan kuzey-güney mesafe, boylam (λ) Greenwich'ten doğu-batı mesafedir. Tarihsel yer isimleri için modern karşılığa çevirmek gerekir.

II. Sidereal Zaman Hesabı

Sidereal zaman, gökyüzündeki ilkbahar noktasının (0° Koç) yerel meridyenden geçişine göre ölçülen zamandır. Astrolojik harita için kritik olan değer Yerel Sidereal Zaman (LST) ya da eşdeğer ifadeyle Sağ Açıklık Meridyeni (RAMC) değeridir.

Akış Oranı

Güneş günü 24 saat, sidereal gün 23 saat 56 dakika 4.0905 saniyedir. Sidereal saat güneş saatinden 3 dakika 55.91 saniye kısadır. Bu fark her saat için 9.8565 saniye olarak akış hesabına yansır.

Saat olarak ifade edersek;

1 güneş saati  = 1.002738 sidereal saat
1 sidereal saat = 0.997270 güneş saati

Greenwich Sidereal Zamanın Bulunması

Modern efemerisler her gün için Greenwich sidereal zamanını verir; bu değer ya gece yarısı (00:00 UT) için ya da öğlen (12:00 UT) için tablolanır.

Raphael's Ephemeris Greenwich öğleninde (12:00 UT) sidereal zamanını verir. Tablo başlığında genellikle "Sidereal Time" veya "S.T." sütunu vardır.

Swiss Ephemeris baskıları Greenwich gece yarısı (00:00 UT) sidereal zamanını verir.

İki tablo arasında 12 saatlik referans farkı vardır; karıştırılırsa hesap baştan yanlış gider. Hangi tablonun kullanıldığını her zaman tespit etmek gerekir.

Doğum Anındaki Greenwich Sidereal Zamanı

Tablodan okunan değere doğum anına kadar geçen sürenin sidereal akış payı eklenir.

Raphael's kullanılıyorsa (12:00 UT referansı);

GMST(doğum) = GMST(öğlen) + (UT − 12) × 1.002738

UT öğlenden önceyse parantez negatif çıkar; bu durumda önceki günün öğlen değerine 24 saat eklenmiş olarak hesaplanır ya da basitçe negatif akış olarak işlenir.

Swiss Ephemeris kullanılıyorsa (00:00 UT referansı);

GMST(doğum) = GMST(gece yarısı) + UT × 1.002738

Yerel Sidereal Zamanın Bulunması

Greenwich sidereal zamanına yerin boylam farkı (saate çevrilmiş) eklenir.

LST = GMST + (Doğu boylam / 15)     [doğu boylamlar için]
LST = GMST − (Batı boylam / 15)     [batı boylamlar için]

LST 24 saati aşarsa 24 çıkarılır, negatife düşerse 24 eklenir.

Sağ Açıklık Meridyeni (RAMC)

Sidereal zamanın saat cinsinden ifadesi 15 ile çarpılarak dereceye çevrilir; bu değer RAMC olarak adlandırılır ve ev tabloları girişinde kullanılan ana değişkendir.

RAMC (°) = LST (saat) × 15

GMST(00:00 UT, 7 Haziran 1453) ≈ 17h 02m 30s = 17.0417 saat
Akış (3.567 saat × 1.002738)    ≈ 3.577 sidereal saat
GMST(03:34 UT) ≈ 17.0417 + 3.577 = 20.619 saat ≈ 20h 37m
LST(İstanbul) = 20.619 + 28.967/15 = 20.619 + 1.931 = 22.550 saat ≈ 22h 33m
RAMC = 22.550 × 15 = 338.25°

III. Efemeristen Gezegen Pozisyonlarının Türetilmesi

Efemeris tablosu gezegenlerin referans saatteki (00:00 veya 12:00 UT) ekliptik boylamını verir. Doğum anı bu referans saatten farklıysa doğrusal akış (linear interpolation) ile ara değer bulunur.

Doğrusal Akış Formülü

Bir gezegenin pozisyonu X(t) zamanın fonksiyonu olsun. Referans gün t₀'da X₀, ertesi gün t₁'de X₁ verilmişse, ara t değeri için;

X(t) = X₀ + (X₁ − X₀) × (t − t₀) / (t₁ − t₀)

Pratikte t − t₀ doğum anı ile o günün referans saati arasındaki fark, t₁ − t₀ ise 24 saat (1 gün) olarak alınır.

Akış Hesabı Adımları

1. Doğum gününün referans saatindeki (Raphael's için öğlen, Swiss için gece yarısı) gezegen pozisyonu tablodan okunur; X₀.
2. Ertesi günün aynı referans saatindeki pozisyon okunur; X₁.
3. Günlük hareket bulunur; ΔX = X₁ − X₀. Bu değer pozitifse gezegen direkt, negatifse geri harekettedir.
4. Doğum anının referans saate olan uzaklığı bulunur; ΔT saat cinsinden.
5. Akış payı hesaplanır; Δpos = ΔX × (ΔT / 24).
6. Doğum pozisyonu; X = X₀ + Δpos.

Ay İçin Özel Durum

Ay günde ortalama 13°10' hareket eder ve hareketi günden güne değişir (perigee yakınında daha hızlı, apogee yakınında daha yavaş). Bu yüzden Ay için ikinci dereceden akış (quadratic interpolation) ya da üç noktalı akış önerilir; bir önceki gün, doğum günü ve ertesi gün pozisyonları birlikte kullanılır.

Üç noktalı akış formülü; t₀ doğum günü öğleni olmak üzere t = t₀ + h için;

X(t) = X₀ + h × (X₁ − X₋₁)/2 + h² × (X₁ − 2X₀ + X₋₁)/2

burada h ondalık gün olarak ifade edilir (örn. 6 saat sonra için h = 0.25).

Diğer gezegenler için doğrusal akış yeterlidir; Mars için doğrusal hata günlük ±15", Satürn için ±3" düzeyindedir.

Retro Gezegenler

Gezegen geri hareketteyse günlük hareketi negatiftir; akış aynı formülle yapılır, sonuç pozisyonu küçülterek çıkar.

Sabit (durağan, stationary) hale yakın olan gezegen için günlük hareket çok küçüktür (1' altı); akış payı ihmal edilebilir düzeydedir.

Gezegen Hızının Belirlenmesi

Klasik yorumda gezegen hızı önemlidir. Ortalama günlük hızlar;

Doğum günü ile ertesi gün arasındaki fark bu ortalamadan büyükse gezegen hızlı, küçükse yavaş kabul edilir.

IV. Ev Girişlerinin Hesabı

Ev girişleri RAMC, ekliptik eğimi (ε) ve enlem (φ) değerlerinin küresel trigonometri formüllerinde kullanılmasıyla bulunur. Ev sistemi seçimi ara ev girişlerini (2, 3, 5, 6, 8, 9, 11, 12) değiştirir; ASC, MC, DSC, IC sistemden bağımsızdır ve hep aynı formülle hesaplanır.

Ekliptik Eğiminin Belirlenmesi

Ekliptik eğimi yüzyıllarda yavaşça değişir; 5000 yılda yaklaşık 1° kadar. Tarihsel haritalar için doğru değer kullanılmalıdır.

ε(T) = 23°26'21.448" − 46.815" × T − 0.00059" × T² + 0.001813" × T³

burada T, J2000 (1 Ocak 2000, 12:00 UT) referansından itibaren Jülyen yüzyıl sayısıdır.

MC Hesabı

Yerel meridyenin ekliptiği kestiği nokta, MC.

tan(MC) = sin(RAMC) / [cos(RAMC) × cos(ε)]

Sonuç çıktığında kadran kontrolü gerekir; RAMC 0°-180° aralığındaysa MC de 0°-180° aralığında olmalıdır. Hesap makinesinin arctan fonksiyonu kadran bilinçli değilse arctan2 kullanılmalı ya da elle düzeltme yapılmalıdır.

ASC Hesabı

Ekliptiğin doğu ufkunu kestiği nokta, ASC.

tan(ASC) = −cos(RAMC) / [sin(ε) × tan(φ) + cos(ε) × sin(RAMC)]

ASC için kadran düzeltmesi şu kurala göre yapılır; ASC her zaman MC'nin doğusunda 90°-180° arasında olmalıdır. Hesap sonrası ASC ile MC arasındaki fark kontrol edilir, gerekirse 180° eklenir.

sin(338.25°) = −0.3697
cos(338.25°) = 0.9292
cos(23.509°) = 0.9171
tan(MC) = −0.3697 / (0.9292 × 0.9171) = −0.3697 / 0.8521 = −0.4338
MC = arctan(−0.4338) → kadran düzeltmesi → 336.55° = Balık 6°33'

sin(23.509°) = 0.3988
tan(41°)     = 0.8693
sin(338.25°) = −0.3697
tan(ASC) = −0.9292 / (0.3988 × 0.8693 + 0.9171 × (−0.3697))
        = −0.9292 / (0.3467 − 0.3391)
        = −0.9292 / 0.0076
        = −122.26
ASC = arctan(−122.26) → kadran düzeltmesi → ≈ 269.5° = Oğlak 0° (sınırda)

V. Ev Tablolarının Kullanımı (Table of Houses)

Geleneksel astrologlar küresel trigonometri formüllerini elle çözmek yerine ev tabloları (Table of Houses) kullanırdı. Bu tablolar belirli bir enlem ve sidereal zaman için ev girişlerini önceden hesaplanmış olarak verir. Bu yöntem hala pratik olarak hızlıdır ve elle hesap yapan astrologlar için temel araçtır.

Yaygın Tablo Eserleri

Modern matbu yayınlardaki tabloların çoğu Plasidus sistemine göredir; Regiomontanus ve Alcabitius için ayrı yayınlar gerekir. Klasik astroloji çalışan astrolog için Regiomontanus tabloları zorunlu kaynaktır.

Bir Ev Tablosunun Sayfa Yapısı

Tipik bir Plasidus ev tablosu sayfasında şu sütunlar bulunur;

1. Sidereal Time (Saat, Dakika, Saniye)
2. 10. Ev girişi (MC); burç ve derece
3. 11. Ev girişi; burç ve derece
4. 12. Ev girişi; burç ve derece
5. ASC; burç, derece, dakika
6. 2. Ev girişi; burç ve derece
7. 3. Ev girişi; burç ve derece

4-9. ev girişleri tabloda verilmez; çünkü bunlar karşıt evlerin (10, 11, 12, 1, 2, 3) tam zıt noktasıdır. Bir ev girişinin karşıtı, burcu altı ileri ve aynı derecededir. Örneğin 10. ev Balık 6°33' ise 4. ev Başak 6°33'.

Ev Tablosu Kullanım Adımları

1. Hesaplanan LST (saat, dakika, saniye olarak) tablonun sidereal zaman sütunundan bulunur.
2. Tam değer tabloda yoksa en yakın iki satır arasında akış yapılır. LST iki satırın arasında x oranındaysa, ev girişleri de aynı oranda akış yapılır.
3. İlgili enlem sayfası seçilir; tablo birden çok enlem sayfası içerir (her enlem için ayrı sayfa).
4. Enlem doğum yerinin tam değeri değilse iki enlem arasında ikinci bir akış yapılır.
5. Okunan ev girişleri haritaya yazılır.

Çift Akışlı Tablo Kullanımı: Örnek

Doğum verisi LST = 22h 33m, φ = 41°00' K olsun.

Tablo enlem 40° ve 42° sayfaları içeriyor; 41° için akış oranı 0.5.

40° sayfasında LST 22h 32m satırı; ASC = Oğlak 0°10'
40° sayfasında LST 22h 36m satırı; ASC = Oğlak 1°08'
LST akışı: (22h 33m − 22h 32m) / (22h 36m − 22h 32m) = 1/4 = 0.25
40° için ASC = 0°10' + 0.25 × (1°08' − 0°10')
            = 0°10' + 0.25 × 58'
            = 0°10' + 14.5'
            = Oğlak 0°25'

42° sayfasında aynı işlem; sonuç örneğin Oğlak 0°44'.
Enlem akışı: 41° için yarı yol = (0°25' + 0°44') / 2 = Oğlak 0°35'

Bu, küresel trigonometri formülüyle yapılan hesaba çok yakın bir değer verir; aradaki fark genellikle ±2'.

Sınırda Olan ASC Durumu

LST'nin tablonun en uç noktalarına yakın olduğu durumlarda (özellikle Oğlak ile Yengeç burcu yükselen olduğunda) ASC değeri çok hızlı değişir; küçük LST kaymaları büyük ASC kaymalarına yol açar. Bu durumda tablonun yetmeyebileceği, küresel trigonometri formülünün doğrudan kullanılması önerilir.

Konstantinopolis'in Fethi haritası bu sınır durumun örneğidir; ASC Oğlak 0° civarında, saatin bir dakikalık kayması ASC'yi Yay sonundan Oğlak başına götürür.

Üç Ev Sistemi Tablolarının Kıyası

Aynı LST ve enlem için üç sistem ara ev girişlerinde farklı değerler verir; ASC ve MC her zaman aynıdır.

Örnek; LST = 22h 33m, φ = 41° K için yaklaşık ev girişleri;

Görüldüğü üzere ara ev girişleri 3°-5° kayma gösterir; özellikle 11 ve 12. evler arasında. Hangi sistemin kullanıldığı haritada bir gezegenin "12. evde mi 11. evde mi" olduğunu değiştirebilir. Bu, ev yöneticileri ve gezegenlerin ev konumları aracılığıyla yapılan yorumda doğrudan etkilidir.

VI. Üç Klasik Ev Sisteminin Matematiksel Tanımı

Regiomontanus

15. yüzyıl Alman astronomu Regiomontanus'un sistemleştirdiği yöntem. Bonatti'den Lilly'ye kadar pratiğe egemen olan sistemdir.

Tanım: Gök ekvatoru (Ekvator'un göğe izdüşümü) doğudan batıya 12 eşit parçaya bölünür; her bölünme noktasından kuzey ve güney noktalarından geçen büyük daire çizilir; bu dairelerin ekliptiği kestiği noktalar ev girişleridir.

Formül (11. ev girişi için):

tan(H₁₁) = sin(RAMC + 30°) / [cos(RAMC + 30°) × cos(ε) − sin(ε) × tan(φ) × ⅔]

12. ev girişi için (RAMC + 60°), 2. ev için (RAMC + 120°), 3. ev için (RAMC + 150°) kullanılır.

Alcabitius

10. yüzyıl Arap astrologu el-Kabîsî tarafından sistemleştirilmiş; izleri Hellenistik kaynaklara kadar uzanır. Valens, Rhetorius, Mâşâallah, Ebû Ma'şer bu sistemi kullanır.

Tanım: ASC'nin ufuktan MC'ye olan yarı-gündüz yayı zamansal olarak üç eşit parçaya bölünür; bölünme noktalarından enlem dairesi paralel çekilerek ekliptik üzerinde ara ev girişleri belirlenir.

Formül (Yarı yay süresi):

SA(ASC) = arccos(−tan(φ) × tan(δ_ASC))

burada δ_ASC, ASC'nin deklinasyonudur (ekliptik enleminden hesaplanır). Bu yarı yay üçe bölünüp, RAMC'ye eklenerek 11 ve 12. evlerin sağ açıklıkları bulunur, ardından ekliptiğe izdüşürülerek ev girişleri elde edilir.

Plasidus

17. yüzyıl İtalyan astrologu Placidus de Titis tarafından sistemleştirilmiş. 18. yüzyıldan itibaren standartlaşmış, modern yazılımların varsayılan sistemi.

Tanım: Ekliptik üzerindeki her noktanın ufuktan meridyene ulaşmak için harcadığı zamanın üçe bölünmesi. Ev girişleri, ekliptik noktasının yarı-gündüz ya da yarı-gece yayını üç eşit zamana bölecek konumlarda tanımlanır.

Formül (11. ev girişi için, ikinci dereceden denklem çözümüyle):

11. ev girişinin sağ açıklığı RA₁₁ olmak üzere;

RA₁₁ = RAMC + (SA / 3)     [SA: 11. ev girişinin yarı-gündüz yayı]

burada SA da H₁₁'in deklinasyonuna bağlıdır; bu yüzden denklem yinelemeli (iteratif) çözülür. Başlangıç tahmini yapılır, sonuç ile yeniden hesaplanır, 3-4 yinelemede yakınsanır.

VII. Gezegenlerin Evlere Yerleştirilmesi

Ev girişleri ekliptik üzerinde belirlendikten sonra gezegenler ekliptik boylamlarına göre evlere yerleştirilir.

Yerleştirme Kuralı

Bir gezegen, ekliptik boylamı iki ev girişi arasındaysa o iki giriş arasındaki eve aittir. Örneğin 1. ev girişi Oğlak 0°, 2. ev girişi Kova 12° ise, Kova 8°'deki bir gezegen 1. evdedir.

Sınır Durumlar

Ev girişine 5° yakınlık: Klasik kaynakların büyük çoğunluğu, gezegen bir sonraki ev girişine 5° veya daha yakınsa, bir sonraki evin yöneticisi olarak okur. Bu kurala "Lilly'nin 5° kuralı" denir; bazı modern klasikçiler bunu 3°'ye indirir.

Burç sınırında olan ev girişleri: Bir ev girişi burcun sonunda (29° gibi), bir sonraki ev girişi farklı burcun başındaysa (3° gibi), aradaki bir burç tamamen evin içinde sıkışmış olur; bu duruma kuşatılmış burç (intercepted sign) denir. Kuşatılmış burcun yöneticisi o evin "ikincil yöneticisi" olarak okunur, fakat klasik kaynaklar bu konuda az durur; teknik bir gözlem olarak kaydedilir.

Aynı burçta birden çok ev girişi: Yüksek enlemlerde bir burç içine birden çok ev girişi düşebilir; bu duruma çift-girişli ev (duplicated cusps) denir. Klasik kaynaklarda nadirdir; pratikte yorumda her iki ev de aynı burcun yöneticisinden hareket alır.

VIII. Ev Girişine Yakın Derece Kuralı

Gezegen bir burcun ilk veya son derecelerinde olduğunda, ev girişine yakınlığı ve burç sınırına yakınlığı yorumda dikkat gerektiren bir durum yaratır. Klasik kaynaklar iki kritik aralık tanımlar; burcun başı (0°-3°) ve burcun sonu (27°-29°).

Burcun İlk Dereceleri (0°-3°)

Bir gezegen bir burcun ilk üç derecesindeyse henüz o burcun niteliklerine tam yerleşmemiştir. Hesap açısından önemli olan nokta şudur; gezegen bir ev girişine çok yakınsa, ev sistemi seçiminde küçük bir kayma onu bir önceki eve ya da bir sonraki eve taşıyabilir. Bu yüzden 0°-3° aralığındaki bir gezegen için iki olası ev konumu da not edilmelidir.

Ayrıca burcun ilk derecelerindeki bir gezegen, bir önceki burçtan henüz çıkmış sayılır; tam etkisini göstermesi için burç içine ilerlemiş olması beklenir. Bu, özellikle ev girişinin de burcun başında olduğu durumlarda gezegenin hangi eve ait sayılacağını belirsizleştirir.

Burcun Son Dereceleri (27°-29°)

Bir gezegen bir burcun son üç derecesindeyse o burcu terk etmek üzeredir; bu duruma klasik kaynaklarda "yanan yol" (Via Combusta) tartışmasından bağımsız olarak, "burç sonu zayıflığı" denir. Lilly bu konumdaki gezegeni zayıf sayar; çünkü gezegen artık bulunduğu burcun yöneticisinden destek almakta tereddütlüdür, bir sonraki burca geçmek üzeredir.

Hesap açısından kritik nokta; son derecelerdeki bir gezegen ev girişine yakınsa, saat hassasiyeti ya da ev sistemi seçimi onu bir sonraki burca ve dolayısıyla bir sonraki eve kaydırabilir. 29°'deki bir gezegen, bir dakikalık saat düzeltmesiyle bir sonraki burcun 0°'sine geçebilir; bu da hem burç hem ev konumunu değiştirir.

Pratik Sonuç

Bir gezegen 0°-3° veya 27°-29° aralığındaysa;

1. Saat verisinin hassasiyetini bir kez daha kontrol et; sınır derecelerde küçük hatalar büyük sonuç değişikliği yaratır.
2. Gezegenin ev konumunu en az iki olasılıkla not et; ev sistemi seçimine göre hangi evde olduğu değişebilir.
3. Burç sonundaki (27°-29°) gezegeni, bir sonraki burca geçme ihtimaliyle birlikte değerlendir; özellikle hızlı hareket eden Ay için bu kritiktir.

Bu kural, özellikle ev girişi de aynı sınır bölgesine düşen haritalarda (Fetih haritası gibi ASC'nin burç başında olduğu durumlar) belirleyicidir.

IX. Saat Lordu Hesabı

Saat lordu (Lord of the Hour), klasik gezegen saatleri sistemine göre o anda hüküm süren gezegendir. Horary haritaların radikallik kontrolünde, electional astrolojide ve genel sembolik destekleyici göstergede kullanılır.

Gün Doğumu ve Gün Batımı

Saat lordu hesabı doğum yerinin o günkü gün doğumu ve gün batımı saatlerine bağlıdır. Bu saatler enlemli ve mevsimle değişir; efemeris ya da gökyüzü tablolarıyla alınır.

Yaklaşık hesap için;

Gün doğumu (LMT)        = 12 − (Yarı gündüz yayı / 15)
Gün batımı (LMT)        = 12 + (Yarı gündüz yayı / 15)
Yarı gündüz yayı (saat) = arccos(−tan(φ) × tan(δ_Güneş)) / 15

burada δ_Güneş Güneş'in o günkü deklinasyonudur.

Gündüz ve Gece Saatlerinin Bölünmesi

Gündüz on iki eşit saate, gece on iki eşit saate bölünür; ancak bu saatler 60 dakika değildir.

Bir gündüz saati = (Gün batımı − Gün doğumu) / 12
Bir gece saati   = (Ertesi gün doğumu − Gün batımı) / 12

Yaz aylarında orta enlemlerde bir gündüz saati 70-80 dakika, kış aylarında 40-50 dakika sürer.

Gezegen Sırası

Kalde sırası ile gezegenler sıralanır; Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür, Ay. Her saat bu sıraya göre döner.

Her günün ilk gündüz saatinin yöneticisi günün adıyla aynıdır;

İkinci saat Kalde sırasında bir önceki, üçüncü saat iki önceki gezegendir. Örneğin Pazar günü; 1. saat Güneş, 2. saat Venüs (Kalde sırasında Güneş'ten önce gelen), 3. saat Merkür, 4. saat Ay, 5. saat Satürn, 6. saat Jüpiter, 7. saat Mars, 8. saat tekrar Güneş, ve böyle devam eder.

Gündüz 12 saatten sonra gece saatleri başlar; 13. saat (yani ilk gece saati) Kalde sırasında 12. saatin bir öncesidir.

Saat Lordu Belirleme Adımları

1. Doğum saatinin LMT'si ile o günkü gün doğumu LMT'si arasındaki süreyi hesapla; bu süre gündüz saatinin uzunluğuna bölünürse kaçıncı gündüz saati olduğu çıkar (1-12 arası).
2. Eğer doğum gün doğumundan önce ya da gün batımından sonraysa, o gece saatleri içinde sayılır.
3. Belirlenen saat sırasını Kalde sırasında günün ilk saatinden başlayarak takip et; o saatin yöneticisi saat lordudur.

X. Arap Lotlarının Hesabı

Lot (Pars, Sahm) klasik astrolojinin matematiksel-sembolik araçlarından biridir. Hesap aritmetiktir; ek bir astronomik bilgi gerektirmez.

Genel Formül

Lot = ASC + (Gösteren A − Gösteren B)

Tüm değerler 360° sistemine göre, mutlak ekliptik boylam olarak (Koç 0° = 0°, Boğa 0° = 30°, ..., Balık 0° = 330°) kullanılır.

Sonuç 360°'yi aşarsa 360 çıkarılır, negatife düşerse 360 eklenir.

Sekta Ters Çevirme

Çoğu lot gece haritasında "ters çevrilir", yani A ile B yer değiştirir. Hangi lotun ters çevrileceği klasik kaynaklarda belirtilir.

Yedi Hermetik Lot

Bonatti ve diğer klasik kaynakların verdiği yedi temel lot;

ASC:    Oğlak 0°       = 270°
Güneş:  İkizler 15°56' = 60°  + 15.93° = 75.93°
Ay:     Balık 0°56'    = 330° + 0.93°  = 330.93°

Fortuna = 270° + 75.93° − 330.93° = 15.00°
       = Koç 15°00'

XI. Yardımcı Veri Paneli

Tam bir harita çıkarmada hesaplanması gereken ek değerler.

Ay Düğümleri

Ay yörüngesinin ekliptik düzlemini kestiği iki nokta; Kuzey (Râhu, Caput Draconis) ve Güney (Ketu, Cauda Draconis) Düğümler. İkisi her zaman 180° karşıttır.

Modern efemerislerde "Gerçek Düğüm (True Node)" ve "Ortalama Düğüm (Mean Node)" iki ayrı sütun olarak verilir. Klasik kaynaklar düğümleri konum sembolü olarak alır; gerçek mi ortalama mı tartışması klasik literatürde yoktur, fakat çoğu astrolog gerçek düğümü tercih eder.

Düğüm hareketi geri harekettedir; ortalama 19.6 günde 1° geriler. Yıllık ortalama 19°20' geri hareket.

Ay'ın Hızı

Ay'ın doğum günü ile ertesi gün arasındaki hareketi bulunur; bu değer 13°11' altındaysa Ay yavaş, üstündeyse hızlıdır. Klasik yorumda Ay'ın hızı kritiktir.

Ay'ın Fazı

Yeniay (Güneş ile kavuşum) ile Dolunay (Güneş ile karşıt) arasındaki Ay büyüyendir; Dolunay ile Yeniay arasındaki Ay küçülendir. Hesap için Güneş'in ekliptik boylamından Ay'ınki çıkarılır;

Faz açısı = Ay boylamı − Güneş boylamı

Sonuç 0°-180° arasındaysa büyüyen, 180°-360° arasındaysa küçülen.

Gezegen Deklinasyonu

Ekliptik koordinatından (boylam, enlem) ekvator koordinatına (sağ açıklık, deklinasyon) dönüşüm;

sin(δ) = sin(β) × cos(ε) + cos(β) × sin(ε) × sin(λ)

burada β ekliptik enlemi, λ ekliptik boylamı, ε ekliptik eğimi, δ deklinasyondur.

Deklinasyon ±23°26' Ekvator sınırının dışına çıkan gezegen "out-of-bounds" sayılır. Klasik kaynaklarda doğrudan adı geçmez fakat modern klasikçilerin bir kısmı bunu yorumlarına dahil eder.

Sabit Yıldızlar

ASC, MC, IC, DSC ve gezegenlere 1° içinde yakın sabit yıldızlar tespit edilir. Klasik liste için Ptolemy'nin yıldız kataloğu ve Bonatti'nin yıldız listesi ana referanstır. Modern dönemde Vivian Robson'un Fixed Stars and Constellations in Astrology eseri standart başvuru kitabıdır.

Sabit yıldızların ekliptik boylamı her yıl yaklaşık 50.3" hareket eder (presesyon). 1453 ile 2026 arası 573 yılda yaklaşık 8° hareket eder. Tarihsel haritalarda sabit yıldız boylamı presesyon düzeltmesiyle hesaplanır.

XII. Hesap Sıra Özeti

Bir haritayı sıfırdan çıkarmak için izlenen adım sırası;

1. Tarih takvim sistemine göre düzeltilir (Jülyen ↔ Gregoryen).
2. Yerel saat UT'ye çevrilir (saat dilimi, boylam farkı, yaz saati).
3. Greenwich sidereal zamanı efemeris tablosundan okunur; doğum anına akış yapılır.
4. Boylam farkı eklenerek LST ve RAMC bulunur.
5. Küresel trigonometri formülüyle ya da ev tablosuyla ASC ve MC hesaplanır.
6. Ev sistemi seçilerek ara ev girişleri hesaplanır.
7. Gezegen pozisyonları efemerisin referans saatinden doğum anına akış yapılarak bulunur.
8. Gece-gündüz ayrımı yapılır (Güneş ufkun üstünde mi altında mı).
9. Sınır derecelerdeki (0°-3° ve 27°-29°) gezegenler için iki olası ev konumu not edilir.
10. Saat lordu hesaplanır.
11. Fortuna ve diğer lotlar hesaplanır.
12. Ay düğümleri ve sabit yıldız yakınlıkları not edilir.

Bu sıra her harita türü için aynıdır; natal, horary, olay haritası ya da electional. Klasik bir astrolog tüm bu adımları kayıt defterine geçirir; harita çıkarma süreci de yorumlama sürecinin yarısını oluşturur.

XIII. En Sık Hata Yapılan Yerler ve Püf Noktaları

Saat ve Takvim

Tarihsel haritada Jülyen-Gregoryen farkını atlamak; 1453 için 9 günlük kayma demektir. Kaynaktaki tarihin hangi takvimde olduğunu önce tespit et.

Saati UT'ye çevirirken boylam farkını unutmak. İstanbul'da 1 saat 56 dakikalık LMT farkı, ASC'yi neredeyse bir burç kaydırabilir.

Zaman denklemini ihmal etmek; klasik kaynaklar saati LAT olarak verir, ±16 dakikaya varan fark vardır.

Efemeris

Raphael's (öğlen referansı) ile Swiss Ephemeris'i (gece yarısı referansı) karıştırmak; 12 saatlik kayma yaratır, Ay 6° yanlış çıkar.

Ay'da doğrusal akış kullanmak. Ay'ın hızı günden güne değişir; üç noktalı akış şarttır, yoksa burçta birkaç derece sapma olur.

Ev Hesabı

Ekliptik eğimini sabit almak. 1453 için 23°30', 2026 için 23°26'; tarihsel haritada doğru değeri kullan.

arctan kadran karışıklığı. ASC ve MC formüllerinde arctan2 kullan, yoksa sonuç 180° ters çıkar.

Sınırda yükselen burç. Fetih haritası gibi ASC tam burç sınırındaysa, bir dakikalık saat kayması burcu değiştirir; ev tablosu yerine doğrudan formül kullan ve değeri belirsizlik payıyla ver.

Ek Tablo: Haftalık Saat Lordlarının Tamamı

İlk yedi gündüz saati her gün için;

Sekizinci saat ilk saatle aynı gezegene döner; sıralama Kalde sırasında devam eder.

İlk gece saati günün son gündüz saatinin Kalde sırasında bir sonraki gezegenidir;

Ek Tablo: Burç Sıralarının Mutlak Boylamı

Lot hesapları ve diğer aritmetik işlemler için burçların başlangıç dereceleri;

Örneğin Akrep 12°34' = 210° + 12°34' = 222°34' mutlak boylam.

Şira Nur Uysal

Klasik astroloji teknikleri, Helenistik ve İslam dönem kaynaklarına dayalı araştırmalar ve interaktif hesaplama araçları geliştiren astrolog ve eğitimci.