Beş binyıl boyunca yaşayan, astronominin matematiksel düzenliliğini taşıyan, dekanların ve epagomenal günlerin takvimi.
Mısır sivil takvimi, beş binyıl önce tasarlanan ve modern astronominin omurgası olan bir sistemdir. Bugüne kaynaklık eden neredeyse tüm antik yazarlar bu takvimi kullanmıştır. Dolayısıyla klasik kaynak okuyan herkes bu takvimle yüzleşmek zorunda kalır. Bir doğum verisini bulmak ya da bir gözlem tarihini çağdaş zamana çevirmek için elinizde dönüşüm tablosu olması gerekiyor.
Elbette bu takvimi rekonstrükte etme sebeplerimden biri aynı zamanda kutsal kabul edilmesiydi. Yıl, Sopdet'in (Sirius'un) yetmiş günlük görünmezliğinin ardından şafaktan önce doğu ufkunda yeniden belirmesiyle başlardı. Bu helyak doğuş, Nil taşkınının müjdesiydi. Akhet (taşkın), Peret (çıkış), Şemu (hasat) isimli üç mevsim ise bu döngüden doğardı. Otuz altı dekan geceyi on iki saate böldü. Yılın sonuna eklenen beş epagomenal gün ise Nut'un beş çocuğunun (Osiris, Horus, Set, İsis, Nephthys) doğum günleriydi. Bu günler takvimin koruyucu yapısının dışında kalan kutsal bir eşik kabul edilirdi.
Bu araç, Mısır sivil takviminin apokatastasis (döngü başı) yılındaki ideal hizalamasını Jülyen (proleptik) tarihlere eşler; seçtiğiniz yıl için Sothis döngüsündeki konumu ve birikimli kaymayı ayrıca hesaplar. Wepet Renpet'in hangi güne denk geldiğini gösterir, on iki ayın mevsimsel karşılıklarını sıralar, otuz altı dekanın haritasını açar. Her dekanın yıl içinde hangi on günlük dilimi yönettiğini görür, Mısır'daki yıldız grubuyla birlikte Helenistik dönemde aldığı burç-derece karşılığını okursunuz. Bu takvimi kullanırken Mısır mitolojisinin sadece müzelik bir hatıra değil, bugün hâlâ ritüel olarak yaşatılan ve yaşayan bir tradisyon olduğunu unutmamak gerekiyor.
Sopdet'in helyak doğuşu. Yıl başlar, Nil taşkını yaklaşır.
Sivil yıl 365 gündür, gerçek yıldız yılı yaklaşık 365.25. Bu çeyrek günlük fark her dört yılda bir günlük kayma yaratır. 1460 Jülyen yıl sonra takvim başa döner. Buna Yunanca apokatastasis (yeniden kuruluş, başa dönüş) denir. Censorinus, MS 139'da Sopdet'in helyak doğuşunun Thoth 1'e denk geldiğini kaydeder. Buradaki 15-29 Temmuz aralığındaki doğuş değerleri antik dönem gözlemlerinin Jülyen takvim tarihleridir; presesyon nedeniyle Sirius'un helyak doğuşu günümüzde Gregoryen takvimde Kahire'de Ağustos başına, İstanbul enleminde Ağustos ortasına denk gelir. 20.-21. yüzyıl için Jülyen tarihe 13 gün eklenerek Gregoryen karşılığı bulunur.
Yıl on iki ay, her ay otuz gün, her ay üç dekandan oluşur. Otuz altı dekan × on gün = üç yüz altmış; üzerine beş epagomenal gün eklenir. Bu sistemin bilinen en eski görsel kaydı MÖ ~1473'e tarihlenen Senmut tavanıdır. Helenistik astroloji bu yapıyı devralarak her dekanı zodyağın bir on derecelik dilimine bağlamıştır. Bugün hâlâ kullandığımız dekan sistemi buradan gelir. Sopdet (Sirius) ve Sah (Orion) dışındaki dekan-yıldız eşleştirmeleri literatürde tartışmalıdır; buradaki kimlikler ve yazımlar temsili önerilerdir (standart dizin için karş. Neugebauer ve Parker, Egyptian Astronomical Texts).
Yılın sonunda, ayların dışında 5 artık gün vardır. Bunlar Nut'un beş çocuğu olan Osiris, Horus, Set, İsis, Nephthys'in doğum günleridir. Üçüncü gün (Set'in doğumu) en uğursuz gün kabul edilirdi. Beşinci gün ise (Nephthys) yeni yıl arifesiydi.
Kahire Papirüsü 86637 (~MÖ 1244-1163), her gün için uğurlu/uğursuz yargısı, mitolojik atıf ve davranış önerisi içeren günlük yaşam takvimidir. Günümüze kalan en eksiksiz hemeroloji örneğidir. Bu takvimin rekonstrüksiyonunda Kahire Papirüsü kullanılmıştır; bu araç papirüsten seçilmiş yaklaşık 70 günü örnekler.
Helsinki Üniversitesi'nden Jetsu ve Porceddu (2013, 2015), papirüsteki uğurlu gün dağılımının Algol'ün o dönemki 2,85 günlük tutulma periyodunu izlediğini istatistiksel analizle öne sürdü; hipotez Mısırbilimciler arasında hâlâ tartışılıyor. Gün karelerindeki renkli noktalar ve gün penceresindeki faz alanı bu modele göre hesaplanan temsili Algol fazını gösterir; belirli bir yılın gerçek gökyüzünü yansıtmaz (Algol'ün modern dönemi 2,867 gündür).
Devamını Keşfedin
Bu araç bir yılın Sothis döngüsündeki yerini ve birikimli kaymayı hesaplar, 36 dekanı ve Kahire Papirüsü gün niteliklerini Jülyen tarihlere eşler; bu takvimin nasıl doğduğunu ve neden kutsal sayıldığını Kutsala Dönüş'te anlatıyoruz.
Podcast'i Dinle →Sayfanın tam içeriğini PDF olarak indir, e-posta listemize katıl.
Antik Mısır sivil takviminin 12 ayı, festivalleri, 36 dekanı ve Cairo Takvimi’nin 74 nitelikli günü. Ay adları hem Yunanlaşmış biçimiyle (Thoth) hem Mısırca karşılığıyla (Tekh / Djehutyt) verilmiştir. Yukarıdaki araç bu günleri Sothis döngüsüne göre seçtiğiniz yıla yerleştirir.
Akhet, taşkın mevsimi
Akhet, taşkın mevsimi
Akhet, taşkın mevsimi
Akhet, taşkın mevsimi
Peret, ekim mevsimi
Peret, ekim mevsimi
Peret, ekim mevsimi
Peret, ekim mevsimi
Shemu, hasat mevsimi
Shemu, hasat mevsimi
Shemu, hasat mevsimi
Shemu, hasat mevsimi
Her dekan on günlük bir dilimi yönetir; helyak doğuşları gece saatlerinin ölçüsüdür.
Her gün üç bölüme ayrılır; G iyi, B kötü demektir (GGG tümüyle uğurlu, BBB tümüyle uğursuz).
Sivil yıl 12 × 30 gün artı 5 epagomenal günden oluşur; artık gün olmadığı için mevsimlere göre yılda yaklaşık çeyrek gün kayar. Gregoryen karşılıkları yukarıdaki takvimden hesaplayabilirsiniz.
Mısır sivil takvimi hakkında merak edilenler
Mısır sivil takvimi (annus vagus, "gezgin yıl") on iki ay × otuz gün + beş epagomenal gün formülünden oluşan sabit 365 günlük bir sistemdir; artık günü yoktur. Bu nedenle gerçek tropikal yıla (365,2422) göre her dört yılda yaklaşık bir gün geri kayar. Memurların, vergi takvimlerinin ve festivallerin kolay hesaplanmasını sağlayan bu sadelik, sistemin kasıtlı tasarım tercihiydi, astronomik yıla bağlanma görevi ise Sothic döngüsüne bırakılmıştır.
Üç Mısır mevsimi Nil'in yıllık taşkın ritmine kilitlenmiştir. Akhet (taşkın) Sirius'un helyak doğuşuyla başlar ve toprağı besleyen suyun tarlaları kaplama dönemidir. Peret (çıkış) suların çekilip tohumun atıldığı, Şemu (hasat) ise ürünün kaldırıldığı kuraklık mevsimidir. Her mevsim dört aydan, her ay otuz günden oluşur; ekonomik takvim doğrudan astronomik takvimin yörüngesinde döner.
Sothic döngüsü Sirius'un (Mısır'daki adıyla Sopdet) helyak doğuşunun sivil takvimin Wepet Renpet (yılbaşı) gününe yeniden denk gelmesi için geçen 1460 yıllık dönemdir. Sivil yılın yılda çeyrek gün kayması nedeniyle Sirius doğuşu sabit Gregoryen tarihine değil, takvimde sürekli kayan bir güne düşer. Bu nedenle Mısırbilimciler Sothic kalibrasyonunu (örneğin Censorinus'un MS 139 kaydı) antik kronolojiyi mutlak tarihlere bağlamak için kullanır.
Dekan, her on günde bir şafak öncesi ufukta yükselen bir yıldız ya da yıldız grubudur; toplamda 36 dekan × 10 gün = 360 gün yapar. En eski görsel kayıt MÖ ~1473 tarihli Senmut tavanıdır; dekanlar geceyi on iki saate bölmek için "yıldız-saat" olarak da kullanıldı. Helenistik astroloji bu sistemi devralarak her dekanı zodyağın on derecelik bir dilimine bağladı; modern astrolojide hâlâ kullandığımız dekan dilimleri bu Mısır mirasıdır.
Üç yüz altmış güne eklenen beş epagomenal gün, mit gereği Nut'un beş çocuğunun, Osiris, Horus the Elder, Set, İsis, Nephthys, doğum günleridir. Takvimin düzenli yapısının dışında kaldıkları için "yılın boşluğu" olarak görülür ve eşik dönemi olarak kabul edilirdi; uğursuz sayılan günler vardı, korumacı dualar ve özel ritüeller yapılırdı. Bu beş gün sivil yılı Sothis döngüsüyle kabaca senkronize tutan ince ayar olarak da iş görür.
Papyrus Cairo 86637, Yeni Krallık döneminden bir hemerolojidir: yılın 365 gününün her birini "uğurlu, kısmen uğurlu, uğursuz" olarak işaretler ve gün için tavsiye/yasak listesini verir. Tarımsal işten yargı kararına, evlilikten yolculuğa uzanan kararlar tanrı-mit anlatılarına bağlanır, örneğin bir gün "Set'in Horus ile dövüştüğü gün" olduğu için yolculuk uğursuzdur. Bu metin Mısır günlük yaşamının takvime nasıl gömüldüğünü gösteren birinci dereceden kaynaktır.