Julian reformu öncesi (MÖ 45 öncesi) gerçek Roma takvimi. Aylar yeni hilalin ilk görünüşüyle başlar, Nonae ilk dördüne, Idus dolunaya denk gelir. Gün nitelikleri (Fasti, Nefasti, Comitialis), festivaller ve kozmolojik katmanıyla birlikte.
Bugün kullandığımız takvim, zamanı takip etmek için gökyüzüne bakmamızı gerektirmiyor. Günler sabit, aylar sabit, yıl sabit… Ancak Roma'nın en eski takvimi böyle değildi. Ayın ilk hilali batı ufkunda göründüğünde pontifex Capitolium tepesinde halka seslenir, yeni ayı ilan ederdi. Bu an Kalendae idi ve “takvim” sözcüğünün kendisi buradan gelir (calare = seslenmek, ilan etmek). İlk dördün gökyüzünde belirdiğinde Nonae, dolunay parladığında Idus gelirdi. Zaman, göğün yeryüzündeki ritmiydi.
MÖ 45'te Julius Caesar'ın reformu bu bağı kopardı. Aylar sabit uzunluklara kavuştu, Kalendae artık gerçek yeni aylara değil takvimin ilk gününe, Idus dolunaya değil ayın 13. veya 15. gününe denk gelir oldu. İsimler kaldı ama gökle ilişkileri sona erdi. Modern takvimimiz bu kopuşun mirasçısıdır.
Bu takvimi, o kopuştan önceki sistemi yeniden canlandırmak amacıyla rekonstrükte ettim. Roma takvimi, astrolojiyi anlamak isteyenler için elimizdeki en önemli takvimlerden biridir. Gün nitelikleri (Fasti, Nefasti, Comitialis), Dies Ater kuralları ve festivaller Fasti Antiates Maiores'ten (MÖ 84-55, hayatta kalan tek cumhuriyet takvimi), Macrobius, Ovid ve Scullard'dan derlendi. Burada gördüğünüz takvim tarihsel Roma takviminin birebir kopyası değildir. Eski takvim pontifex maximus'un siyasi kararlarına bağlıydı ve şu an tam olarak hesaplanamaz. Bu rekonstrüksiyon ise gökyüzü ile zamanın henüz birbirinden kopmadığı dönemin çalışan bir modelidir.
Roma takviminde günler modern sayı sistemiyle değil, üç sabit referans noktasına göre geriye sayımla ifade edilmiştir. Kalendae (ayın 1. günü) yeni hilalin pontifex tarafından halka ilan edildiği gündür ("calare" = seslenmek). Nonae ilk dördüne, Idus dolunaya karşılık gelir. Bu araç, gerçek ay evrelerini hesaplayarak Kalendae/Nonae/Idus'u astronomik temeline döndürmektedir.
Dies Fasti (F): Mahkemeler açık, hukuki işler yapılabilir. Dies Nefasti (N): Mahkemeler kapalı, dini törenler öncelikli. Dies Comitialis (C): Halk meclisi toplanabilir. NP: Kamu festivali, çalışma kaçınılır. EN: Bölünmüş gün: sabah nefastus (kurban hazırlık), öğle fastus, akşam yine nefastus. Dies Ater: Kalendae, Nonae ve Idus'un ertesi günleri uğursuz sayılmış, yeni girişimlere başlanmamıştır.
Roma'da 7 günlük hafta yoktu; bunun yerine Nundinae denilen 8 günlük pazar döngüsü (A-H) kullanılmıştır. Yıl toplam 355 gün olup güneş yılından ~10 gün kısadır. Bunu telafi için bazı yıllarda Februarius'un 23. gününden sonra 22-23 günlük Mercedonius artık ayı eklenirdi. Ancak bu karar pontifex maximus'a bağlıydı ve siyasi sebepler içerebiliyordu.
Bu araç, pre-Julian Roma takviminin astronomik rekonstrüksiyonudur. Tarihsel Roma takvimi pontifex maximus'un kararlarına bağlı olduğundan birebir hesaplanamaz. Burada gösterilen, takvimin tasarlandığı biçimdir.
Bu takvim rekonstrüksiyonuna kaynaklık eden eserler: Fasti Antiates Maiores (MÖ 84-55); Macrobius, Saturnalia; Ovid, Fasti; Varro, De Lingua Latina; Censorinus, De Die Natali; Ioannes Lydus, De Mensibus; Michels (1967); Scullard (1981).
Sayfanın tam içeriğini PDF olarak indir, e-posta listemize katıl.
Pre-Julian Roma takvimi hakkında merak edilenler
Pre-Julian Roma'da ay üç sabit referans noktası üzerinden okunurdu. Kalendae (ayın 1'i) yeni hilali pontifex'in Capitolium'da halka ilan ettiği gündür; "takvim" sözcüğü buradaki calare (seslenmek) fiilinden gelir. Nonae ilk dördüne (5. veya 7. gün), Idus ise dolunaya (13. veya 15. gün) denk gelirdi. Diğer günler bu üç noktaya geriye sayım ile ifade edilir; örneğin "ante diem III Idus Martias" 13 Mart'a üç gün kala anlamını taşır.
Roma takviminde her gün hukuki ve dini bir karaktere sahiptir. F (Fasti) günleri mahkemelerin açık olduğu, davaların açılabildiği günlerdir. N (Nefasti) günleri mahkemeler kapalı, dini töreneler önceliklidir. C (Comitialis) günleri halk meclisi toplanabilir. NP kamu festivali, çalışma kaçınılır günleri belirtir. EN (Endotercisus) ise bölünmüş gündür: sabah nefastus, öğle fastus, akşam yine nefastus. Bu sistem hukuk ile ritüelin takvim üzerinden iç içe geçtiği bir toplumun haritasıdır.
Dies Ater, Kalendae, Nonae ve Idus'un hemen ertesi günlerine verilen addır. Bu günler yeni girişimlere başlamak — sefere çıkmak, evlenmek, ticari iş yapmak — için uğursuz sayılırdı. Geleneğin kökeni Allia Muharebesi'ne (MÖ 18 Temmuz 390) dayandırılır; bu felaket gününden sonra Roma, kutsal referans noktalarını izleyen günleri tehlikeli ilan etmiştir. Macrobius ve Aulus Gellius gibi yazarlar bu adetin pratik gözetilişini ayrıntılı aktarır.
Pre-Julian takvim 355 günlük lunisolar bir yıldır; güneş yılına yetişmek için her iki yılda bir Februarius'un ortasına Mensis Intercalaris (Mercedonius) adı verilen ek bir ay sokulurdu. Karar yetkisi pontifex maximus'a aitti ve çoğu zaman siyasi mülahazalarla — bir konsülün görev süresini uzatmak ya da kısaltmak için — manipüle edildi. Caesar'ın Mısır'dan döndüğü MÖ 46'da takvim güneşle ~80 gün arasında uyumsuzdu; tek seferlik 445 günlük "karışıklık yılı" (annus confusionis) ve ardından gelen Julian reformu bu kaosa son verdi.
Roma yılı orijinal olarak Martius (Mars'ın ayı) ile başlıyordu; askeri seferlerin açıldığı, savaş tanrısının ayıdır. Numa Pompilius'a atfedilen reforma kadar yıl 304 günlük on aydan oluşuyor, Ianuarius ve Februarius yıl sonuna ekleniyordu. Ay isimleri içindeki Quintilis (beşinci, sonra Julius), Sextilis (altıncı, sonra Augustus), September, October, November, December (yedinci-onuncu) Martius'tan başlayan sıralamayı bugüne kadar koruyan dilsel kanıttır. Yılbaşının 1 Ocak'a kayması MÖ 153'te konsüllerin göreve başlama tarihinin değişmesiyle resmileşti.
Fasti Antiates Maiores (MÖ 84-55), Antium kentinden çıkarılmış ve hayatta kalan tek cumhuriyet dönemi takvim yazıtıdır. Tüm yılı F/N/NP/C/EN gün karakterleri, festival isimleri ve önemli yıldönümleriyle birlikte gösterir. Caesar reformu öncesi Roma takviminin gerçekte nasıl işlediğine dair elimizdeki birincil materyal kaynaktır; modern rekonstrüksiyonların — bu araç dahil — temelinde bu yazıtın okumaları, ayrıca Ovid'in Fasti'si ve Macrobius'un Saturnalia'sı yatar.