Anadolu Halk Takvimi
Atalarımız zamanı gökyüzünden okurdu. Cemreden Hıdırellez'e, koç katımından Sitte-i Sevr'e uzanan bu bilgi binyılların gözlemine dayanır.
Halk takvimi, bir toplumun ekonomik üretim biçimine, doğa gözlemine ve göksel ritimlere dayanan, resmî takvimden bağımsız işleyen bir zaman örgüsüdür. Anadolu'da bu örgü iki katman üzerine kuruludur. Üstte göksel döngü, altta tarımsal ve hayvansal faaliyet ritmi yer alır. Halk burada metaforla konuşmaz. Ülker yıldızı gökyüzünde alçaldığında havaların ısınması, binyılların gözlemiyle yazılmış astronomik bir gerçeğin yerel dile çevrilmiş hâlidir.
Yörenizden bir bilginiz mi var? Paylaşın →Halk yılı, 8 Kasım'da Ülker yıldızının doğuşuyla başlayan Kasım Günleri ile açılır.
Yörenizden bir bilgi paylaşın
Büyükannenizin söylediği bir atasözü, dedenizin tarladan öğrendiği bir gözlem ya da köyünüzde hâlâ yaşatılan bir mevsim ritüeli olabilir. Kaybolmaya yüz tutmuş bu bilgiyi birlikte kayıt altına alalım.
Katkınızı Gönderinİki dakika sürer, isim vermeniz zorunlu değildir.
Yöresel Katkılar
Ziyaretçilerin paylaştığı, onaylanmış yöresel bilgiler
Literatürden Derlemeler
Aşağıdaki bilgiler yayımlanmış saha derlemelerinden ve birincil kaynaklardan künyeleriyle alınmıştır.
Halk Takvimi Dönem ve Eşik Günleri Dizini
Anadolu halk takviminin dönemleri, eşik günleri, yöresel pratikleri ve atasözleri. Kasım Günleri, Zemheri, Hamsin, Cemre, Nevruz, Hıdırellez ve sayılı günler bu dizinde yer alır.
Halk Takviminin Dönemleri Kasım ve Hıdırellez arası
Anadolu köylü takvimi yılı iki büyük döneme ve alt bölümlerine ayırır.
- 8 Kasım - 5 Mayıs Kasım Günleri 179 gün
- Kasım Günleri, halk takviminin kış mevsimidir. Adı Arapça "bölen" kelimesinden gelir ve yılı ikiye bölen dönemi anlatır. Bu dönemin başlangıcı, Ülker yıldızının gökyüzünde tekrar görünmeye başladığı andır. Köylü bu aylarda tarihi ay-gün ile değil, Kasım'ın kaçıncı günü olduğuyla söyler; "Kasım'ın yüzü" dendiğinde herkes sabanın toprağa gireceğini bilir. · Bu dönemde sürü ahıra çekilir, güzlük buğday ekilir ve koç katımı yapılır. Çoban sözleşmeleri bu tarihte sona erer; yıllık hesap görülür, yeni çoban Hıdırellez'de tutulur. · Kasım karadan zemheri aradan çıktı mıydı korkma
- 22 Aralık - 30 Ocak Erbain (Karakış) 40 gün
- Kış gündönümünde başlayan ve "kırk" anlamına gelen Erbain, kışın en sert dönemidir. Aynı kelime dergâhta kırk günlük çileyi karşılar, köyde de kışın çilesini anlatır. Hayvanlar kış uykusuna yatar. Yörelere göre bu dönem Zemheri ile özdeş sayılır. Bu soğukta ince giyinene "zemheri zürafası" denir. · Tarım faaliyeti durur; tohum ve alet bakımı yapılır. Çiftçi içeriye çekilir; kışlık erzak hesabı bu kırk günün üstünden yapılır. · Kırk gün zemheri, kırk gün zahmeti
- 31 Ocak - 21 Mart Hamsin 50 gün
- "Elli" anlamına gelen Hamsin, Erbain'in bitişiyle başlar. Kırk gün Erbain, elli gün Hamsin sayılır; doksan günlük kışın hesabı böyle tutulur. Bu dönemde cemreler düşer ve sıcaklık kademeli olarak yükselir; yarısı kışa, yarısı yaza tekabül eder. · Toprak ısınmaya başlar; saban hazırlığı yapılır. Mart sonuna doğru oğlak ve kuzular doğmaya başlar; ahırın kapısı ilk kez aralanır. · Hamsin elli yaz belli
- 19-20 Şubat Birinci Cemre Havaya düşer
- Cemre Arapça "kor, kıvılcım" anlamına gelir; Mekke'de şeytan taşlama yerlerine verilen "cemerât" adı da aynı köktendir. Bu üç adımlı ısınma süreci, klasik element teorisinin (hava, su, toprak) halk diline kazınmış hâlidir. En hızlı ısınan katman olan hava ilk önce sıcaklığı alır. · Toprak henüz işlenmez ama gözlem ve hazırlık başlar. · Cemre düştü, hava söyledi
- 26-27 Şubat İkinci Cemre Suya düşer
- Hava ile ısınan su, ikinci cemrede sıcaklığı alır. Pınar ve dere suları ısınmaya başlar; hayvanlar daha rahat su içer. · Bağ budama mevsimi yaklaşır; nadasa bırakılan tarlalar kontrol edilir. · İkinci cemre düştü, suları gör
- 5-6 Mart Üçüncü Cemre Toprağa düşer
- En yoğun katman olan toprak, cemre serisini tamamlar. Bu noktadan sonra toprak işlenmeye hazırdır; bahar ekiminin gerçek hazırlığı başlar. · Saban sürme zamanı gelir, bahar ekimi hazırlıkları başlar. · Üçüncü cemre düştü, sapanı tut
- 11 - 19 Mart Kocakarı Soğukları 9 gün
- Üç cemre düşüp bahar geldi sanılırken soğuk ansızın geri döner. Arapça adı "berd-el-acûz", yani kocakarı soğuğudur; Bayburt'ta "Berdelecüz" diye anılır. Halk arasında "kemikleri sızlatan soğuklar" olarak bilinir. · Erken çiçeklenen meyve ağaçları için tehlikelidir, bağcılar bu günlerde tedirgin olur. · Korkma zemherinin kışından, kork martın beşinden
- 21 Mart Nevruz İlkbahar ekinoksu
- Nevruz, Güneş'in Koç burcuna girdiği gündür. On iki hayvanlı eski Türk takviminde yılbaşı sayılır. Rumi takvimde 9 Mart'a (miladi 22 Mart'a) yakın düştüğü için halk arasında "Mart Dokuzu" da denir. Hunlardan beri kırlara çıkılarak kutlanır. · Arpa bu günlerde ekilir. Sivas Divriği'nde, kar kalkmadığı yıllarda "Yel önü" töreniyle havaların ısınması istenir. · Mart dokuzunda çıra yak, bağ buda
- 21-26 Nisan Sitte-i Sevr (Öküz Soğukları) 6 gün
- Adı "Boğa burcunun altı günü" anlamına gelir. Güneş'in Boğa burcuna girişine bağlanan, açıkça astrolojik bir adlandırmadır; Osmanlı rûznâmelerinde (takvim risalelerinde) kayıtlı sayılı günlerdendir. Bahardan sonra gelen son sert soğuk dalgasıdır. Halk ağzındaki "abrul'un beşi" Rumi tarihtir; Rumi 5 Nisan miladi 18 Nisan'a, yani Boğa girişinin hemen öncesine denk gelir. · Erken ekilen filizleri tehdit eder. Çiftçinin iki öküzünden birini soğuktan kaybetmesini anlatan deyim buradan gelir; sürüyü erken merada tutan çoban bu altı günde pişman olur. · Korkma zemherinin kışından, kork abrul'un beşinden, öküzü ayırır eşinden
- 5-6 Mayıs Hıdırellez Yaz mevsiminin başlangıcı
- Hıdırellez, Ülker yıldızının görünmez olduğu dönemi başlatır. Halk inanışında Hızır ile İlyas'ın yılda bir kez buluştuğu gündür. Köklerinde Mezopotamya'nın Tammuz, Yunan'ın Adonis, Hitit'in Telipinus, İran'ın Haurvatât-Ameretât kültleri yatar. Hicri takvimle hiçbir ilgisi yoktur; tamamen iklim ve doğa şartlarına bağlıdır. 2017'de Türkiye ve Makedonya'nın ortak dosyasıyla UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi'ne kaydedilmiştir. · Çoban tutulur; sürü teslim edilir. Yaylaya hazırlık başlar. Ateş üzerinden atlanır, suya dilek bırakılır, gül ağacının altına niyet gömülür. · Hıdırellez geldi mi yaz başlar
- 6 Mayıs - 7 Kasım Hızır Günleri 186 gün
- Hızır Günleri, halk takviminin yaz mevsimidir. Bu döneme "Ruz-ı Hızır" da denir. Ülker yıldızının gökyüzünde görünmez olduğu dönemdir. Yörelere göre "yeşer günleri" de denir. · Sürü otlakta, çoban dağdadır. Yazlık ekim, çapa, hasat ve harman bu aylara sığar; tarımın en yoğun olduğu dönemdir. · Ülker yere indi mi havalar ılıdı
- Mayıs sonu - Haziran Kırkikindiler 40 gün
- Kırkikindiler, ilkbahar sonu ile yaz başında ikindi vakitlerinde yağan kısa ama coşkulu yağmurlardır. Sıcaklık farkının en yüksek olduğu saatlerde düşer; yağmurdan sonra eleğimsağma (gökkuşağı) çıkar. · Tarlalar son nem yüküyle beslenir; sera ve fide işleri için kritik bir dönemdir. · Kırkikindi yağdı mı toprak şenlendi
- 21 Haziran Ruz-ı Yelda Yaz gündönümü
- Ruz-ı Yelda, Hızır'ın 48. gününe denk gelir. Yılın en uzun günü ve yaz gündönümüdür. Eskiler bu noktadan sonra "gün döndü" derdi; günler kısalmaya başlar. · Koyun kırkımı tamamlanır; harman hazırlığı başlar. · Yelda geçti, gün döndü
- 31 Temmuz - 7 Ağustos Eyyam-ı Bahur 7-8 gün
- "Buhar günleri" anlamına gelen Eyyam-ı Bahur, yazın en sıcak ve boğucu dönemidir. Sam yeli bu günlerde eser. Doğu Karadeniz'de bu döneme "çürük ayı" denir; ekilen şeyin tutmayacağına, yaraların iyileşmeyeceğine inanılır. · Hasat yoğunlaşır ama dikkat ister; nem ekinleri çürütebilir. Su kaplarına para veya çivi atılarak korunma sağlanır. · Eyyam-ı bahur değdi mi denize girme
- 1-15 Kasım Koç Katımı 15 gün
- Koç Katımı, tohumluk koçların ve tekelerin sürüye katıldığı dönemdir. Yörelere göre "Koç Gövrimi" de denir. Bu zamanlama, kuzu ve oğlakların doğum zamanını ısınan Mart-Nisan'a denk getirmek üzere ayarlanmıştır; beş aylık gebelik süresinin geriye doğru hesabıdır. · Tohumluk koçlar yaz sonunda sürüden ayrılır, Ekim sonunda tekrar katılır. Çoban hesabı görülür. · Koç ayında koçu koy, döl ayında dölü bekle
- 1-26 Kasım Pastırma Yazı 26 gün
- Pastırma Yazı, sonbaharda gelen ve gündüzleri ılık, geceleri serin geçen ikinci bahardır. Kimi yörelerde "kocakarı yazı" da denir. Adı "bastırma"dan gelir: tuzlanıp baskıya yatırılan etin kurumaya bırakıldığı, ne sıcak ne soğuk bu ılık kasım günleri, et kurutmanın tam mevsimidir. Erzurum yöresinde "1-26 Kasım Pastırma Yazı" olarak adlandırılır. · Bu günlerde pastırma ve sucuk yapılır; et kurutmaya en uygun zaman budur. Kayseri başta olmak üzere et kültürünün güçlü olduğu yerlerde yılın en telaşlı mutfak haftalarıdır. · Pastırma yazına aldanma, kış bekliyor
Eşik Günleri ve Sayılı Günler yıl boyunca
Aşağıdaki günler tarım ve hayvancılık takvimini işaretler.
- 8 Kasım Kasım Günleri
- Güzlük buğday ekildi; tarla kapatıldı. · Sürü ahıra çekildi; çoban hesabı görüldü.
- 1-15 Kasım Koç Katımı
- Tohum ve alet bakımı yapılır. · Koçlar sürüye katılır, döllenme dönemi başlar.
- 1-26 Kasım Pastırma Yazı
- Sonbaharın son işleri tamamlanır. · Pastırma ve sucuk yapılır.
- 22 Aralık Erbain
- Tarla işi durur, hazırlık içeride sürer. · Hayvanlar kış uykusundadır, besleme ahırda yapılır.
- 19-20 Şubat 1. Cemre
- Tohum hazırlanır, aletler bakıma alınır. · İlk kuzular doğmaya başlar.
- 26-27 Şubat 2. Cemre
- Bağlar budamaya hazırlanır. · Pınar suları ısınır; hayvan sulaması kolaylaşır.
- 5-6 Mart 3. Cemre
- Saban sürme zamanı yaklaşır. · Döl dökümü yoğunlaşır.
- 11-19 Mart Kocakarı Soğukları
- Erken filizler tehlikededir. · Yeni doğan kuzular için kritik bir dönemdir.
- 21 Mart Nevruz
- Arpa ekilir, bağlar budanır. · Sürü hazırlığı başlar.
- 21-26 Nisan Sitte-i Sevr
- Erken ekilen filizler tehlikededir. · "Öküzü ayırır eşinden" denen son soğuk bu günlerde gelir.
- 5-6 Mayıs Hıdırellez
- Yazlık ekim başlar. · Çoban tutulur; sürü dağa çıkmaya hazırdır.
- Mayıs sonu - Haziran Kırkikindi
- Sera ve fide işleri sürer, ikindi yağmurları başlar. · Sürü yayladadır, süt çoğalır.
- 21 Haziran Ruz-ı Yelda
- Harman hazırlığı yapılır. · Koyun kırkımı yoğunlaşır.
- 31 Temmuz - 7 Ağustos Eyyam-ı Bahur
- Hasat yoğunlaşır, nem dikkat ister. · Çürüklük günleri sayılır, denize girilmez.
Yöresel Karşılıklar bölge bölge
Aynı dönemin adları, işleri ve pratikleri bölgeden bölgeye değişir.
- Marmara
- İstanbul · Bursa · Balıkesir · Çanakkale · Edirne · Kırklareli · Tekirdağ · Kocaeli · Sakarya · Yalova · Bilecik · Başiskele Takvim Kültürü "Kasım yüz sapan düz" ve "Kasım yüz elli yaz belli" sözleri aktif olarak kullanılır. Kasım'ın 100. günü (15 Şubat) tarla mevsiminin başlangıcı, 150. günü (6 Nisan) yazın işareti sayılır. · Zeytin Hasat Takvimi Ekim ortasından Aralık başına kadar süren zeytin hasadı, halk takviminin ay hâline göre planlanır; dolunaya yakın günler tercih edilir. · İstanbul Halk Meteorolojisi Semra Ertüre'nin 1976 İÜ doktora tezi, halk takvimlerindeki klimatolojik verilerle İstanbul meteoroloji gözlemleri arasındaki ilişkiyi karşılaştırmalı olarak incelemiştir. · İpekböcekçiliği Takvimi (Bursa · Balıkesir · Bilecik) Dut ağaçlarının yaprak açma zamanı (Nisan) ipekböceği yetiştiriciliğinin başlangıcıdır; kozalar Haziran'da toplanır. Asırlık bir gelenek olarak eski önemini yitirse de bölgenin takvim hafızasında yer eder. · Uzunköprü Halk Takvimi (Trakya) Eyyam-ı Bahur burada "Ağustos Sıcağı" veya "Harman Sıcağı" olarak adlandırılır; 15 Temmuz - 15 Ağustos dönemini kapsar. · Hıdırellez Geleneği (Trakya) Trakya'nın Roman ve Gagavuz topluluklarında Hıdırellez (Ederlez/Hederlez) yoğun bir bahar bayramı olarak yaşatılır. · Tohum Hazırlığı (Trakya) Cemreler düştükten sonra ay hâli gözetilerek tohum hazırlığı başlar; "Cemre toprağa düşmeden saban tutma" denir.
- Ege
- İzmir · Manisa · Aydın · Muğla · Denizli · Uşak · Kütahya · Afyonkarahisar · Uşak Halk Takvimi (Erginer 1984) Gürbüz Erginer'in derlemesinde yıldızlar gözlenir; koyun kırkma, koç katımı, yayla göçü hep göksel takvime bağlanır. · Üzüm ve Bağ Takvimi Bağ budama Şubat sonu ile Mart başı arası, cemreler düştükten sonra yapılır. Bağ bozumu Eylül ortası "Haç Ayı" döneminde başlar. · Aydın İncir Bereketi "Aydın çukuru altın çukuru, Aydın yaylası incir deryası" sözü, Büyük Menderes Havzası'nın verimliliğini incir üzerinden anlatır; incir hasadı Ağustos-Eylül'de doruğa çıkar. · İmbat ve Hava Tahmini Ege'nin İmbat rüzgârı halk meteorolojisinde belirleyicidir; "İmbat değdi mi sıcaktan korkma" denir.
- Akdeniz
- Antalya · Mersin · Adana · Hatay · Burdur · Isparta · Kahramanmaraş · Osmaniye · Erken Bahar Akdeniz kıyısında cemreler düştüğünde toprak çoktan işlenmeye başlamıştır; Sitte-i Sevr soğukları daha az hissedilir. · Pamuk ve Narenciye Çukurova'da pamuk ekimi cemrelerden sonra başlar; narenciye hasadı Pastırma Yazı dönemine denk gelir. · Yörük Yayla Göçü Toros Yörükleri Hıdırellez sonrası yaylalara çıkar, Koç Katımı öncesi kışlağa iner. Bu altı aylık ritim halk takviminin tam yansımasıdır. · Göç Takviminin Aşamaları Göç Mart sonunda kışlaktan yatay bir hareketle başlar; Nisan sonunda dikeyleşip yaylalara ulaşır. Eylül sonunda etek ovalarına, Kasım sonunda kıyı kışlaklarına dönülür.
- İç Anadolu
- Ankara · Konya · Kayseri · Eskişehir · Sivas · Yozgat · Aksaray · Çankırı · Karaman · Kırıkkale · Kırşehir · Nevşehir · Niğde · Bozkır Tahıl Takvimi Güzlük buğday Koç Katımı sonrası (Ekim sonu - Kasım başı) ekilir, ilkbahar arpası ise Nevruz çevresinde toprağa girer. Bunu "Kasım 175 dedi mi arpa ya elde ya yerde gerek" sözü anlatır. · Nadas Sistemi Yıllık yağışın 400 mm altında olduğu yerlerde nadas zorunludur; Haziran-Temmuz hasadından sonra tarla 14-15 ay nadasa bırakılır. · Sivas Divriği Yel Önü Nevruz geldiği halde karın kalkmadığı yıllarda "Yel önü" töreni yapılır; havaların ısınması için topluca dua edilir. · Nisan Yağmuru Geleneği (Konya) Nisan yağmuru bereketin ve şifanın suyu sayılır; yağmur başlayınca kaplar açığa çıkarılır. Selçuklu Konya'sında Mevlana Dergâhı'nda "nisan tası" denilen kaplarda toplanan bu su, misafirlere şifa niyetiyle ikram edilirdi. Tarlaya serpilenin bereket getireceğine inanılır.
- Karadeniz
- Samsun · Sinop · Kastamonu · Bolu · Zonguldak · Düzce · Bartın · Karabük · Amasya · Çorum · Tokat · Ordu · Giresun · Gümüşhane · Bayburt · Dörtdivan Takvim Sistemi (Bolu) Kasım ayları 45'er günlük dönemlere ayrılır. Pivrallar (91-150 Kasım) içinde gücük (kısa) aylar vardır. Garsamba, fırtınaya dönüşen şiddetli rüzgâra verilen addır. · Kastamonu Tarım Kooperatifi Takvimi Aylık tarımsal pratikler kayıt altındadır; Şubat fide hazırlığı, Mart bağ budama, Nisan-Mayıs sebze ekimi ritmi takip edilir. · Fındık Hasadı Ağustos'un ilk yarısı (Eyyam-ı Bahur içinde) fındık hasadı en yoğun zamanıdır; "Asus geldi mi fındık döküldü" denir. · Giresun Halk Takvimi Aylar yöresel adlarıyla anılır: Zemheri (Ocak), Gücük (Şubat), Kiraz (Haziran), Orak (Temmuz), Avara (Ekim), Karakış (Aralık). Eylül-Kasım eşleşmeleri kaynaklara göre değişir: İlk güz, Haç Ayı, Koç Ayı adları farklı aylara bağlanabilir.
- Doğu Karadeniz
- Trabzon · Rize · Artvin · Çürüklük İnanışı Eyyam-ı Bahur döneminde nemden dolayı her şeyin çürüyeceği düşünüldüğü için "Çürük Ayı" denir. Bu günlerde başlanılan işlerden hayır gelmez; turşu kurulmaz, denize girilmez. · Çay Takvimi Çayın ilk sürgünü Mayıs başında, Hıdırellez öncesinde toplanır; en kaliteli hasat budur. İkinci sürgün Haziran sonunda, üçüncüsü Ağustos sonunda alınır.
- Doğu Anadolu
- Erzurum · Kars · Ağrı · Van · Bitlis · Erzincan · Ardahan · Bingöl · Elazığ · Hakkari · Iğdır · Malatya · Muş · Tunceli · Erzurum Halk Takvimi İlkbahar ve sonbahar terimleri kullanılmaz; sadece Ruz-ı Hızır ve Ruz-ı Kasım vardır. 1-15 Kasım Koç Katımı, 1-26 Kasım Pastırma Yazı olarak adlandırılır. · Bayburt Berdelecüz 11-17 Mart arası kocakarı soğukları "Berdelecüz" olarak bilinir. 24 Şubat'ta esen rüzgârların savaştığına inanılır; bu rüzgârlar Balgar (kuzey) ve Kıble (güney) adlarını taşır. · Kuzu Ayı (Kars) Kars'ta Mart'a "Kuzu Ayı" denir. Karın geç çekilmesi durumunda kuzu doğumları gecikir; köy çobanı bu dönemi en zor zaman sayar. · Bayburt Eski Yılbaşı 14 Ocak yeni yılın başlangıcı olarak görülür; bu gelenek Ermenilerden kalmadır. Bu tarih eski Jülyen takvimine göre yılbaşına denk gelir. · Berxbır Şenliği (Hakkâri) Temmuz ortasıyla sonu arasında yaylada kuzu kırkma şenliği Berxbır düzenlenir; bir gün öncesinde kuzular yıkanır (Berxşu). Kırkım biter bitmez davul-zurna eşliğinde halaya durulur. Dik ve dağlık coğrafyada hayvancılığın yıllık ritmi, halk takviminin bel kemiğidir.
- Güneydoğu Anadolu
- Diyarbakır · Gaziantep · Şanlıurfa · Mardin · Batman · Siirt · Adıyaman · Kilis · Şırnak · Gaziantep "Dokuza Yediye" Sistemi Kıştan yaza doğru birer ay aralıkla "dokuza, yediye, beşe, üçe, bire" diye sayılan günler vardır. Kültür envanteri metinlerinde, 1551 tarihli bir Arapça-Türkçe sözlükte de tespit edildiği aktarılır. · Kâbe Yolu Yıldız Gözlemi Ekim ayında gökyüzünde beliren bir yıldız dizisine "Kâbe Yolu" denir; yolun açık ya da kapalı görünmesinden kışın sert mi yoksa ılıman mı geçeceği okunur. · Mardin Süryani Mirası Rumi takvimin Süryanice kökenli ay adları (haziran, temmuz, eylül, şubat, nisan) bu bölgedeki kültürel sürekliliğin izini taşır. · Buğdayın Anavatanı Bereketli Hilal'in Anadolu ucunda yer alan bu coğrafyada atalık karakılçık buğdayı hâlâ ekilmektedir; ekim Koç Katımı sonrasında yapılır.
Bu takvim Rumi aylara ve gözlemsel işaretlere dayanır; tarihler yöreden yöreye birkaç gün oynayabilir.
Bu Tekniği Sistematik Öğrenin
Astrolojik zamanı kaynağından öğrenin
Anadolu halk takvimi, gökyüzü döngülerinin gündelik hayata çevrilmiş hâlidir. Astrolojik zaman kavramını Temel Seviye'nin ilk dersinde, Ay menzillerini 25. derste ele alıyoruz.
Eğitimi İncele →