Literatürden
Uşak
Kış Hesabı · Sayılı Günler
Kış, her biri 45 gün süren üç dönemle sayılır: kasım, zemheri, hamsin. Üç kırk beşlik 135 günü doldurunca kışın çıkışı gelir; yaz Hıdırellez'le başlar.
Gürbüz Erginer, Uşak Halk Takvimi Halk Meteorolojisi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1984, s. 53-55
Literatürden
Uşak
Halk Astronomisi · Ülker
Ülker'in sabah doğuşu, yazın en sıcak günleri olan Eyyam-ı Bahur'a denk sayılır; çobanlar "Ülker vurmasın" diye sürüyü gün doğmadan ağıla katar.
Gürbüz Erginer, Uşak Halk Takvimi Halk Meteorolojisi, 1984, s. 104-108
Literatürden
Uşak
Hayvancılık · Koç Katımı
Koç katımının günü geriye sayma hesabıyla bulunur: kışın bitimi sayılan 9 Mart'tan geriye beş ay on gün sayılır; koç ekim ortasından sonra sürüye katılır ki döl dökümü kuzuları kışa denk düşürmesin.
Gürbüz Erginer, Uşak Halk Takvimi Halk Meteorolojisi, 1984, s. 53
Literatürden
Osmanlı Arşivi
İkili Mevsim Sistemi
Yıl ikiye bölünür: 6 Mayıs'tan 8 Kasım'a 186 gün Hızır günleri, kalan 179 gün Kasım günleridir. Mühimme defterlerinde devlet işleri bile "rûz-ı Hızır'dan rûz-ı Kasım'a" göre planlanmıştır.
Ahmet Yaşar Ocak, "Hıdrellez", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 17, 1998
Literatürden
Karahanlı · Kâşgar
On İki Hayvanlı Takvim
Kâşgarlı'nın aktardığı rivayette bir hakan, tarih yanılgılarını önlemek için yıllara ad konmasını ister; sürek avında Ilısu'yu yüzerek geçen on iki hayvan, geçiş sırasıyla yıllara ad olur. İlk geçen sıçandır, sayım onunla başlar.
Kâşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk, çev. Besim Atalay, TDK, C. I, s. 344-349
Literatürden
Karahanlı · Kâşgar
Yıl Kehaneti
Türkler yıl adında hikmet arar: öküz yılında öküzler süsüştüğünden savaş çoğalır; tavuk yılında yiyecek bollaşır ama kargaşa artar; domuz yılında kar ve soğuk çok olur.
Kâşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk, çev. Besim Atalay, TDK, C. I, s. 344-349
Literatürden
Anadolu Geneli
Kocakarı Soğukları
Halk anlatısında aylar canlı varlıklar gibidir: Mart'la alay eden kocakarıya içerleyen Mart, Şubat'tan gün ödünç alır ve kış geri döner; "kocakarı fırtınası" adı bu anlatıdan gelir.
Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1973
Literatürden
Erzurum
Yöresel Adlandırma
Yörede miladi 1-15 Kasım koç katımı, 1-26 Kasım pastırma yazı olarak adlandırılır; aylar yöresel adlarıyla anılır: Zemheri (Ocak), Gücük (Şubat), Koç (Kasım), Karakış (Aralık).
Lütfi Sezen, Erzurum Folkloru, Atatürk Üniversitesi Yay., 2007, s. 185
Literatürden
İstanbul
Ampirik Sınama
Halk takvimlerindeki klimatolojik veriler ile İstanbul meteoroloji gözlemleri arasındaki ilişki, 1976'da İstanbul Üniversitesi'nde doktora tezi olarak karşılaştırmalı biçimde incelenmiştir.
Semra Ertüre, doktora tezi, İÜ Edebiyat Fakültesi Fiziki Coğrafya Kürsüsü, 1976
Literatürden
Safranbolu
Eski Hesap · Ay Adları
Halk takvimine yörede "kocakarı hesabı" ya da "eski hesap" denir. Rumi ile miladi arasındaki 13 günlük fark yüzünden her ayın ilk 13 günü önceki ayın "eskisi" sayılır: "eski mart" 1-13 Nisan'dır.
T. Deniz, O. Diker, A. Çetinkaya, "Yerel İklim Bilgisi ve Halk Takvimi: Safranbolu'da Bir Saha Araştırması", Doğu Coğrafya Dergisi 22(38), 2017, s. 212-213
Literatürden
Safranbolu
Ay Evresi Yasakları
Hilal ile dolunay arasında ekim yapılmaz, ağaç budanmaz, turşu ve salça kurulmaz; budanan ağacın öz suyunu kabuğa atmasına "ağaç ağlaması" denir. Verimli işler dolunay ile son dördün arasına bırakılır.
Deniz, Diker, Çetinkaya, Doğu Coğrafya Dergisi 22(38), 2017, s. 214
Literatürden
Edirne · Uzunköprü
Ampirik Sınama
Yöre halkı Eyyam-ı Bahur yerine "Harman Sıcağı" der ve dönemi 15 Temmuz-15 Ağustos'a genişletir. 70 yıllık Edirne sıcaklık verisiyle yapılan analiz, halk takvimi dönemlerinin ölçümlerle belirgin uyum içinde olduğunu göstermiştir.
T. Koç, N. Keskin, "Uzunköprü'de Halk Takvimi ve Sıcaklık İlişkisi", Balıkesir Üniv. SBE Dergisi, S. 5, 2001, s. 12-14
Literatürden
Edirne · Uzunköprü
Yöresel Soğuk Günler
Matbu takvimlerde bulunmayan "Bocuk" (8 Ocak) yılın en şiddetli soğuğu sayılır. Nehre atılan tahtanın donacağını anlatan "Tahta Atımı" (18 Ocak) ise Balkan göçmenlerinin taşıdığı bir kültür izidir.
Koç ve Keskin, Balıkesir Üniv. SBE Dergisi, S. 5, 2001, s. 8-9
Literatürden
Osmanlı · 18. Yüzyıl
Gurre-nâme (Takvim Risalesi)
Alî Efendi'nin 1757-58 yılı için yazdığı 24 beyitlik manzum takvim; zemheri, hamsin, cemreler, kocakarı soğukları ve nevruzun yanında leyleklerin gelişini (28 Şubat) bile kaydeder.
Fırat Sevinç, "Halk Takvimini Şiirle Anlatmak: Sâl-ı Gurre-nâme", ESTAD 6(2), 2023, s. 482-497
Literatürden
Osmanlı · 15. Yüzyıl
Cemrenin Yazılı Kaydı
Cemreler, 1452 yılı için hazırlanan "Takvim ve Ahkamı Sal"de kayıtlıdır; inanışın Türklerde en geç 15. yüzyılda belgelenmiş olduğunu gösterir.
Zehra Hamarat, "Cemre Düşmesiyle İlgili İnanç ve Uygulamalar", Trakya Üniv. Edebiyat Fak. Dergisi 2(3), 2012, s. 196 (Ertüre 1976'dan aktarma)
Literatürden
Denizli · Adana
Cemre Uygulamaları
Denizli'de koç ve teke katımı üçüncü cemrenin hesabına göre yapılır; doğumlar cemreye denk getirilir ki yavrular soğuktan ölmesin. Adana Küp köyünde son cemre toprağa düşmeden bağ sürülmez; toprağa o zaman can geldiğine inanılır.
Zehra Hamarat, Trakya Üniv. Edebiyat Fak. Dergisi 2(3), 2012, s. 193
Literatürden
Arap Kaynakları
Berdü'l-acûz
Kocakarı soğukları klasik Arap kaynaklarında "berdü'l-acûz" adıyla geçer; Rumi 26 Şubat-4 Mart, miladi 11-17 Mart arasıdır. Yedi güne ayrı ad verilir; soğuklar efsanede yaşlı bir kadına nispet edilir.
Abdülkadir Özcan, "Berdü'l-acûz", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, 1992, s. 485-486
Literatürden
Doğu Anadolu
Hızır Orucu
Alevi geleneğinde yaklaşık 15 Ocak-15 Şubat arası "Hızır ayı" sayılır; salı günü başlayıp perşembe akşamı biten üç günlük Hızır orucu tutulur, Hızır törenleri genellikle 13-15 Şubat'ta yapılır.
Ali Abbas Çınar, "Alevilerde Hızır Kültü ve Ritüelleri", Millî Folklor, S. 126, 2020, s. 63-74
Literatürden
Toroslar · Sarıkeçili
Göç Takvimi
Kışlak Kasım-Nisan arası kıyı kuşağındadır; nisan ortasında yaylaya hareket başlar ve göç 6-7 hafta sürer. Eylül ortasında teke ve koç sürüye bırakılır, ardından kışlağa dönüş yoluna çıkılır.
M. Bazin, "Orta Toros Yörüklerinden Sarıkeçili Aşireti", çev. H. Kara, AÜ TÜCAUM Dergisi, S. 3; Ocak Yetişgin ve Canan, Pastoralism 15, 2025