Ay döngülerinin polis polis ördüğü çok katmanlı zaman. Hesiod'un yıldız çiftçiliğinden Antikythera'nın bronz dişlilerine, Atina festivallerinden Helenistik astrolojinin Aleksandriya'daki doğuşuna. On iki burcun ve doğum haritasının kavramsal vatanı.
Helenistik dönemde Aleksandriya, dünyanın bilinen en büyük kütüphanesini, en yetkin matematikçilerini ve gökyüzünü en sistematik biçimde okuyan rahiplerini bir araya getirdi. Babil'in yüzlerce yıllık ay-gezegen kayıtları, Mısır'ın otuz altı dekanı ve sabit yıldız haritaları, Yunan'ın geometrik soyutlama dehası burada birleşti. Doğum haritası (genethliology), on iki ev sistemi, açılar doktrini ve burç-gezegen-tanrı eşleştirmelerinin Akdeniz'e yayılan biçimi bu sentezin ürünüdür. Hermes Trismegistos efsanesi de bu noktada doğar; Yunan'ın Hermes'i Mısır'ın Thoth'una karışır.
Ama Yunan'da tek bir takvim yoktu. Her polis kendi ay isimlerini, festival yılını, intercalation kuralını kullandı. Atina ile Sparta arasında neredeyse hiçbir ay adı örtüşmez; Makedonya'nın takvimi Atina'dan tamamen farklı bir mantıkla işler. Buna rağmen, dört yılda bir Olimpia, Delphi, Nemea ve Korint Kıstağı'nda toplanan yarışmalar tüm Hellen dünyasını ortak bir kozmik ritme bağlardı. Bu döngü Olympiad; Yunanlıların zamanı saymanın resmi yolu.
Bu araç o sistemi bugünün gözüyle yeniden kurar. Seçtiğiniz yılın yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilali Atina takviminin Hekatombaion 1'i olarak hesaplanır, sonra on iki ay sırayla dökülür. Her ay için Atina festivallerini, ay-spesifik tanrıları, Hesiod'un helyak doğuş tarımsal takviminden eşleşen yıldız kayıtlarını ve günün üç dekadlık ay-evreli isimlendirme sistemini gösterir. Pan-Helenik Oyunlar döngüsü, Antikythera Mekanizması'nın ön ve arka kadranları, Helenistik astrolojinin doğuş hattı ve diğer polislerin ay isimleri ayrı bölümler.
Modern Türkçeye geçmiş Yunan kelimelerinin pek çoğu astronomik kökenlidir: zodyak, planet, kozmos, astronomi, parapegma, helyak. Yunan-Mısır-Babil sentezi olan klasik astroloji, dilimizin altında hâlâ konuşur.
Atina takvimi; en iyi belgelenmiş Helen polis takvimi. Her ay yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilalin batı ufkunda göründüğü akşamla başlar. Tıklayın; festivalleri, ay-tanrı eşleştirmesini, Hesiod'un yıldız kayıtlarını ve günün üç dekadlık adlandırmasını görün.
Ἔργα καὶ Ἡμέραι; İşler ve Günler. Yaklaşık MÖ 700, Boiotia. Yunanlı çiftçinin yıllık döngüsü; ay isimleri yerine yıldızlarla işaretlenir. Pleiades, Arcturus, Sirius, Orion'un helyak doğuş ve batışları tarımın metronomudur.
Dört yıllık döngü; Olympiad. Tüm Hellen dünyasının ortak takvim referansı. Antikythera Mekanizması'nın arkasında dişli bir kadran bu döngüyü işler.
MÖ ~150-100. Bilinen en eski analog astronomik hesap makinesi. 1900'de Yunan süngerciler tarafından bir batık Roma gemisinden çıkarıldı. Bronz dişlilerle Güneş, Ay, beş gezegen, ay evreleri, tutulmalar, Metonik döngü, Olimpiyat döngüsü, parapegma yıldız doğuşları işliyordu.
İskender'in MÖ 332'de Mısır'ı fethi sonrası Aleksandriya'da Babil-Mısır-Yunan sentezi. Doğum haritasının doğduğu hat.
Atina ile karşılaştırma. Her şehir devleti kendi ay isimlerini kullanırdı; örtüşme nadir, transfer dolaylıdır.
| # | Atina | Sparta | Makedonya | Delphi | Yaklaşık Mevsim |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hekatombaion | Hekatombeus | Loios | Apellaios | Tem-Ağu |
| 2 | Metageitnion | Karneios | Gorpiaios | Boukatios | Ağu-Eyl |
| 3 | Boedromion | (bilinmiyor) | Hyperberetaios | Boathoos | Eyl-Eki |
| 4 | Pyanepsion | (bilinmiyor) | Dios | Heraios | Eki-Kas |
| 5 | Maimakterion | (bilinmiyor) | Apellaios | Daidaphorios | Kas-Ara |
| 6 | Poseideon | (bilinmiyor) | Audnaios | Poitropios | Ara-Oca |
| 7 | Gamelion | (bilinmiyor) | Peritios | Amalios | Oca-Şub |
| 8 | Anthesterion | (bilinmiyor) | Dystros | Bysios | Şub-Mar |
| 9 | Elaphebolion | Hyakinthios | Xandikos | Theoxenios | Mar-Nis |
| 10 | Mounichion | (bilinmiyor) | Artemisios | Endyspoitropios | Nis-May |
| 11 | Thargelion | (bilinmiyor) | Daisios | Herakleios | May-Haz |
| 12 | Skirophorion | (bilinmiyor) | Panemos | Ilaios | Haz-Tem |
Sparta'da çoğu ay adı kayıp veya tartışmalı; bilinenler iki ana festivalden geliyor. Makedonya isimleri Helenistik dönemde Yakın Doğu'ya İskender ile birlikte taşındı; Selevkos imparatorluğunda resmi takvim olarak kaldı.
Sayfanın tam içeriğini PDF olarak indir, e-posta listemize katıl.
Yunan takvimleri hakkında merak edilenler
Antik Yunan dünyası polis (şehir devleti) yapısı üzerine kuruluydu; her polis kendi siyasi-dini yapısına bağlı kendi takvimini kullandı. Atina, Sparta, Korint, Delphi, Makedonya, Boiotia takvimleri arasında ay isimleri neredeyse hiç örtüşmez; yılın hangi mevsimde başladığı bile farklıdır. Bu çoğulluk, Pan-Helenik buluşmaları (Olympia, Pythia, Nemea, Isthmia) ve Olympiad dört yıllık döngüsünü ortak takvim referansı olarak özellikle önemli kılmıştır.
Atina yılı yaz gündönümünden sonraki ilk yeni hilalin akşamıyla başlardı; bu ay Hekatombaion'dur (~Temmuz-Ağustos). İsim, ayın başında kurban edilen hekatomb'tan ("yüz öküz kurbanı") gelir. Ayın 28'inde kentin koruyucu tanrıçası Athena'nın doğum günü olan Panathenaia kutlanır; her dört yılda bir Büyük Panathenaia düzenlenir ve yeni dokunmuş peplos Akropolis'teki Erechtheion'a taşınır. Atina yılı bu nedenle hem astronomik (gündönümü) hem siyasi-dini (Athena'nın bayramı) bir başlangıca sahiptir.
Atina demokrasisinde Boule (500 kişilik konsey) yılı on eşit dilime bölerdi; her dilime prytany denirdi ve on filenin (kabile birimlerinin) elliser kişisi sırayla 35-36 gün boyunca devleti yönetirdi. Prytany sistemi tamamen sivil-idari bir takvimdir ve festival/Ay takvimi ile paralel işler; tarih bazen aynı gün için iki farklı biçimde verilir — biri ay adıyla, biri "şu prytany'nin şu günü" olarak. Bu çift-takvim Atina dökümanlarının okunmasında en zorlu noktalardan biridir.
Hesiod'un Ἔργα καὶ Ἡμέραι (İşler ve Günler) (yaklaşık MÖ 700) belirli yıldızların helyak doğuş ve batışlarını tarımsal işlere bağlar. Pleiades (Süreyya) helyak doğduğunda hasat başlar (~Mayıs), batışında çift sürmek gerekir (~Kasım); Arcturus'un akronikal doğuşu bağ budama zamanını söyler. Bu sistem ay-isimlerine değil, doğrudan yıldız-gözlemine dayanan bir parapegma takvimidir; tarımsal yıl polis-takviminin değil yıldızların ritmindedir.
MÖ ~150-100'e tarihlenen Antikythera Mekanizması, 1901'de Yunan süngerciler tarafından bir Roma batığından çıkarılan, bilinen en eski analog astronomik hesap makinesidir. Bronz dişlilerle Güneş, Ay ve beş gezegenin konumlarını, ay evrelerini, tutulmaları, 19 yıllık Metonik döngüyü, 76 yıllık Callippic döngüyü ve dört yıllık Olympiad döngüsünü hesaplardı. Ön kadran zodyak ve parapegma yıldız doğuşlarını, arka kadranlar lunisolar takvimi ve Pan-Helenik Oyunları işler. Yunan takvim biliminin matematiksel doruğudur.
Yunanlılar Babil'in matematiksel astronomisini Mısır'da Helenistik dönemde devraldı; İskenderiye bu sentezin merkezi oldu. Babil'in 12 eşit burcu, Mısır'ın 36 dekanı ve Yunan'ın geometrisinin birleşmesinden modern astroloji doğdu: natal chart, evler sistemi, gezegen sayıları, açı (aspekt) hesabı tümü Hellenistik dönemde — Hipparkhos, Hipparcus, Ptolemaios — formüle edildi. Tetrabiblos (Ptolemaios, MS 2. yüzyıl) modern astrolojinin doğum belgesidir; 12 burç ve doğum haritası kavramının vatanı Yunan'dır.