Ay döngülerinin polis polis ördüğü çok katmanlı zaman. Hesiod'un yıldız çiftçiliğinden Antikythera'nın bronz dişlilerine, Atina festivallerinden Helenistik astrolojinin Aleksandriya'daki doğuşuna. On iki burcun ve doğum haritasının kavramsal vatanı.
Helenistik dönemde Aleksandriya, dünyanın bilinen en büyük kütüphanesini, en yetkin matematikçilerini ve gökyüzünü en sistematik biçimde okuyan rahiplerini bir araya getirdi. Babil'in yüzlerce yıllık ay-gezegen kayıtları, Mısır'ın otuz altı dekanı ve sabit yıldız haritaları, Yunan'ın geometrik soyutlama dehası burada birleşti. Doğum haritası (genethliology), on iki ev sistemi, açılar doktrini ve burç-gezegen-tanrı eşleştirmelerinin Akdeniz'e yayılan biçimi bu sentezin ürünüdür. Hermes Trismegistos efsanesi de bu noktada doğar; Yunan'ın Hermes'i Mısır'ın Thoth'una karışır.
Ama Yunan'da tek bir takvim yoktu. Her polis kendi ay isimlerini, festival yılını, intercalation kuralını kullandı. Atina ile Sparta arasında neredeyse hiçbir ay adı örtüşmez; Makedonya'nın takvimi Atina'dan tamamen farklı bir mantıkla işler. Buna rağmen, dört yılda bir Olimpia, Delphi, Nemea ve Korint Kıstağı'nda toplanan yarışmalar tüm Hellen dünyasını ortak bir kozmik ritme bağlardı. Bu döngü Olympiad; Yunanlıların zamanı saymanın resmi yolu.
Bu araç o sistemi bugünün gözüyle yeniden kurar. Seçtiğiniz yılın yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilali Atina takviminin Hekatombaion 1'i olarak hesaplanır, sonra on iki ay sırayla dökülür. Her ay için Atina festivallerini, ay-spesifik tanrıları, Hesiod'un helyak doğuş tarımsal takviminden eşleşen yıldız kayıtlarını ve günün üç dekadlık ay-evreli isimlendirme sistemini gösterir. Pan-Helenik Oyunlar döngüsü, Antikythera Mekanizması'nın ön ve arka kadranları, Helenistik astrolojinin doğuş hattı ve diğer polislerin ay isimleri ayrı bölümler.
Modern Türkçeye geçmiş Yunan kelimelerinin pek çoğu astronomik kökenlidir: zodyak, planet, kozmos, astronomi, parapegma, helyak. Yunan-Mısır-Babil sentezi olan klasik astroloji, dilimizin altında hâlâ konuşur.
Atina takvimi; en iyi belgelenmiş Helen polis takvimi. Her ay yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilalin batı ufkunda göründüğü akşamla başlar. Tıklayın; festivalleri, ay-tanrı eşleştirmesini, Hesiod'un yıldız kayıtlarını ve günün üç dekadlık adlandırmasını görün.
Ἔργα καὶ Ἡμέραι; İşler ve Günler. Yaklaşık MÖ 700, Boiotia. Yunanlı çiftçinin yıllık döngüsü; ay isimleri yerine yıldızlarla işaretlenir. Pleiades, Arcturus, Sirius, Orion'un helyak doğuş ve batışları tarımın metronomudur.
Dört yıllık döngü; Olympiad. Tüm Hellen dünyasının ortak takvim referansı. Antikythera Mekanizması'nın arkasında dişli bir kadran bu döngüyü işler.
MÖ ~150-100. Bilinen en eski analog astronomik hesap makinesi. 1900'de Yunan süngerciler tarafından bir batık Roma gemisinden çıkarıldı. Bronz dişlilerle Güneş, Ay, beş gezegen, ay evreleri, tutulmalar, Metonik döngü, Olimpiyat döngüsü, parapegma yıldız doğuşları işliyordu.
İskender'in MÖ 332'de Mısır'ı fethi sonrası Aleksandriya'da Babil-Mısır-Yunan sentezi. Doğum haritasının doğduğu hat.
Atina ile karşılaştırma. Her şehir devleti kendi ay isimlerini kullanırdı; örtüşme nadir, transfer dolaylıdır.
| # | Atina | Sparta | Makedonya | Delphi | Yaklaşık Mevsim |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hekatombaion | Hekatombeus | Loios | Apellaios | Tem-Ağu |
| 2 | Metageitnion | Karneios | Gorpiaios | Boukatios | Ağu-Eyl |
| 3 | Boedromion | (bilinmiyor) | Hyperberetaios | Boathoos | Eyl-Eki |
| 4 | Pyanepsion | (bilinmiyor) | Dios | Heraios | Eki-Kas |
| 5 | Maimakterion | (bilinmiyor) | Apellaios | Daidaphorios | Kas-Ara |
| 6 | Poseideon | (bilinmiyor) | Audnaios | Poitropios | Ara-Oca |
| 7 | Gamelion | (bilinmiyor) | Peritios | Amalios | Oca-Şub |
| 8 | Anthesterion | (bilinmiyor) | Dystros | Bysios | Şub-Mar |
| 9 | Elaphebolion | Hyakinthios | Xandikos | Theoxenios | Mar-Nis |
| 10 | Mounichion | (bilinmiyor) | Artemisios | Endyspoitropios | Nis-May |
| 11 | Thargelion | (bilinmiyor) | Daisios | Herakleios | May-Haz |
| 12 | Skirophorion | (bilinmiyor) | Panemos | Ilaios | Haz-Tem |
Sparta'da çoğu ay adı kayıp veya tartışmalı; bilinenler iki ana festivalden geliyor. Makedonya isimleri Helenistik dönemde Yakın Doğu'ya İskender ile birlikte taşındı; Selevkos imparatorluğunda resmi takvim olarak kaldı.
Devamını Keşfedin
Bu araç Hekatombaion 1'i yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilalden hesaplar ve on iki Atina ayını festivalleri ve Hesiod'un yıldız kayıtlarıyla dizer; bu takvimin ardındaki gökyüzü hikâyesini Kutsala Dönüş'te anlatıyoruz.
Podcast'i Dinle →Sayfanın tam içeriğini PDF olarak indir, e-posta listemize katıl.
Atina takviminin 12 ayı, her ayın festivalleri, Pan-Helenik Oyunlar, Hesiod’un yıldız takvimi ve Helenistik astrolojinin doğuş çizelgesi. Ay adları hem Latin harfleriyle (Hekatombaion) hem özgün Yunan yazımıyla (Ἑκατομβαιών) verilmiştir.
Yüz öküz kurban ayı (Hekatombe sunularından) · Tanrı: Apollon, Athena · Yaz başı / yıl başı · Yengeç-Aslan · Yaz gündönümü sonrası ilk yeni hilal · Atina yılının ilk ayı. Kronos şereflendirilir; köleler için yıllık izin günü Kronia. Ayın 28'i Panathenaia, kentin koruyucu tanrıçası Athena'nın doğum günü. Dört yılda bir Büyük Panathenaia düzenlenir; yeni dokunmuş peplos Erechtheion'a taşınır.
Komşu değişimi ayı (Apollon Metageitnios) · Tanrı: Apollon · Yaz · Aslan-Başak · Hekatombaion sonrası ikinci yeni hilal · Apollon'un kült isminden gelir ('komşusunu değiştiren'). Bilinen büyük bir festival yoktur; nispeten sakin bir ay.
Yardıma koşma ayı (Apollon Boedromios) · Tanrı: Apollon, Demeter, Persephone · Sonbahar · Başak-Terazi · Sonbahar ekvinoksu civarı · Yılın en gizemli ve en kutsal ayı: Eleusinian Büyük Mysteria. Demeter'in kızı Persephone'yi araması, kaybetmesi ve geri kavuşmasının yıllık olarak yeniden yaşandığı dokuz günlük inisiyasyon. Mysteria'nın doruk noktası sonbahar ekvinoksu civarındaki dolunaya denk getirilirdi. Akdeniz dünyasının en büyük gizem kültü; tüm Hellence konuşanlara açıktı.
Fasulye pişirme ayı (Pyanopsia festivalinden) · Tanrı: Apollon, Demeter · Sonbahar · Terazi-Akrep · Sonbahar; ekim mevsimi başlangıcı · Tarımsal yılın asıl başlangıcı: tahıl ekimi. Theseus'un Girit'ten dönüşünün anısı Pyanopsia. Kadınların festivali Thesmophoria; Demeter'in saklı, sadece evli özgür kadınların katılabildiği üç günlük ritüeli; tarladaki tohumların geri çıkması için bereket büyüsü.
Fırtınalı ay (Zeus Maimaktes / öfkeli) · Tanrı: Zeus Maimaktes · Geç sonbahar / kış başı · Akrep-Yay · Kış öncesi rüzgar mevsimi · Zeus'un fırtınalı, kasırgalı yüzü için. Adlandırılmış büyük bir festival yok; ana ritüel Pompaia, Zeus'un öfkesini yatıştırmak için bir koç pelerini (dios kodion) ile şehir boyunca gezinti.
Poseidon ayı · Tanrı: Poseidon, Dionysos · Kış (gündönümü) · Yay-Oğlak · Kış gündönümü · Tek Olimpos tanrısı için ismi taşıyan ay. Poseideon 8 Poseidon için. Kış gündönümü civarında köy Dionysia'ları başlar; Atina dışındaki demeler kendi küçük Dionysos festivallerini düzenler. Haloa Eleusis'te kutlanır; Demeter, Persephone ve Dionysos için.
Düğün ayı (gamos = evlilik) · Tanrı: Hera Gamelia, Zeus, Dionysos · Kış · Oğlak-Kova · Kış ortası · Atina'da evlilik için tercih edilen ay. Hera'nın Zeus ile kutsal evliliği (hieros gamos) Theogamia festivalinde anılır. Lenaia; Dionysos için kış festivali; tiyatro yarışmaları başlar.
Çiçek ayı (Anthesteria festivalinden) · Tanrı: Dionysos, atalar ruhları · Geç kış / erken bahar · Kova-Balık · Bahar öncesi; yeni şarap ayı · Yunan ölüler bayramı ve yeni şarap festivali. Anthesteria üç gün sürer; geçen sonbaharda küplenen şarap ilk kez açılır, ama aynı zamanda ölülerin yer altından çıkıp şehirde dolaştığı tehlikeli günler. Eleusinian Küçük Mysteria da bu ayda; Persephone'nin geri dönüşünün ön bayramı.
Geyik avı ayı (Artemis Elaphebolos) · Tanrı: Artemis, Dionysos · İlkbahar (ekvinoks) · Balık-Koç · İlkbahar ekvinoksu · Yılın kültürel zirvesi: Büyük Dionysia. Atina'nın uluslararası festivali; Yunan trajedi ve komedisinin doğduğu yer. Aiskhilos, Sofokles, Euripides, Aristofanes; hepsi bu festivalin tiyatro yarışmalarında ilk kez sahnelendi. Müttefik şehirler tribute ödemelerini bu ayda Atina'ya getirir.
Mounikhia ayı (Artemis'in Mounikhia tepesindeki tapınağından) · Tanrı: Artemis · İlkbahar · Koç-Boğa · İlkbahar; Maraton-Salamis zafer mevsimi · Artemis'in ayı. Mounikhia tepesinde (Piraeus yakını) Artemis'in tapınağı; 16. günde Mounikhia festivali. Atina'nın Pers savaşlarındaki kritik zaferleri (Maraton MÖ 490, Salamis MÖ 480) bu mevsimde gerçekleşti.
İlk meyve ayı (thargelos = ilk pişmiş tahıl çorbası) · Tanrı: Apollon, Artemis, Athena · İlkbahar / yaz başı · Boğa-İkizler · Hasat öncesi arınma · Apollon ve Artemis'in doğum günü ayı. Apollon Delos'ta doğdu; bu doğumun yıllık anısı. Thargelia festivalinde arınma ritüeli yapılır; iki pharmakos (sürgün edilen kişi, erkek ve kadın) şehirden çıkarılır; suçluluğun kolektif olarak temizlenmesi. Aristoteles'in atfettiği gizemli adetler.
Şemsiye taşıma ayı (Skira festivalinden) · Tanrı: Athena, Demeter, Poseidon · Yaz başı · İkizler-Yengeç · Yaz gündönümü öncesi; yıl sonu · Atina yılının son ayı. Hasat tamamlanmıştır; tarımsal yıl kapanır. Skira festivali; Athena, Demeter ve Poseidon rahiplerinin beyaz şemsiye altında (skiron) Akropolis'ten Skiron'a yürüyüşü. Bouphonia; gizemli 'öküz cinayeti' ritüeli; öküzü öldüren balta yargılanır, suçlu bulunur ve denize atılır.
Dört büyük Helen festivali; takvim yılını ve şehirler arası ateşkesi düzenlerdi.
Hesiod tarımsal yılı ay adlarıyla değil yıldızların helyak doğuş ve batışlarıyla anlatır.
Gün numaraları Atina ayının kaçıncı günü olduğunu gösterir. Ay yeni hilalin görülmesiyle başlar.
Yunan takvimleri hakkında merak edilenler
Antik Yunan dünyası polis (şehir devleti) yapısı üzerine kuruluydu; her polis kendi siyasi-dini yapısına bağlı kendi takvimini kullandı. Atina, Sparta, Korint, Delphi, Makedonya, Boiotia takvimleri arasında ay isimleri neredeyse hiç örtüşmez; yılın hangi mevsimde başladığı bile farklıdır. Bu çoğulluk, Pan-Helenik buluşmaları (Olympia, Pythia, Nemea, Isthmia) ve Olympiad dört yıllık döngüsünü ortak takvim referansı olarak özellikle önemli kılmıştır.
Atina yılı yaz gündönümünden sonraki ilk yeni hilalin akşamıyla başlardı; bu ay Hekatombaion'dur (~Temmuz-Ağustos). İsim, ayın başında kurban edilen hekatomb'tan ("yüz öküz kurbanı") gelir. Ayın 28'inde kentin koruyucu tanrıçası Athena'nın doğum günü olan Panathenaia kutlanır; her dört yılda bir Büyük Panathenaia düzenlenir ve yeni dokunmuş peplos Akropolis'teki Erechtheion'a taşınır. Atina yılı bu nedenle hem astronomik (gündönümü) hem siyasi-dini (Athena'nın bayramı) bir başlangıca sahiptir.
Atina demokrasisinde Boule (500 kişilik konsey) yılı on eşit dilime bölerdi; her dilime prytany denirdi ve on filenin (kabile birimlerinin) elliser kişisi sırayla 35-36 gün boyunca devleti yönetirdi. Prytany sistemi tamamen sivil-idari bir takvimdir ve festival/Ay takvimi ile paralel işler; tarih bazen aynı gün için iki farklı biçimde verilir, biri ay adıyla, biri "şu prytany'nin şu günü" olarak. Bu çift-takvim Atina dökümanlarının okunmasında en zorlu noktalardan biridir.
Hesiod'un Ἔργα καὶ Ἡμέραι (İşler ve Günler) (yaklaşık MÖ 700) belirli yıldızların helyak doğuş ve batışlarını tarımsal işlere bağlar. Pleiades (Süreyya) helyak doğduğunda hasat başlar (~Mayıs), batışında çift sürmek gerekir (~Kasım); Arcturus'un akronikal doğuşu bağ budama zamanını söyler. Bu sistem ay-isimlerine değil, doğrudan yıldız-gözlemine dayanan bir parapegma takvimidir; tarımsal yıl polis-takviminin değil yıldızların ritmindedir.
MÖ ~150-100'e tarihlenen Antikythera Mekanizması, 1901'de Yunan süngerciler tarafından bir Roma batığından çıkarılan, bilinen en eski analog astronomik hesap makinesidir. Bronz dişlilerle Güneş, Ay ve beş gezegenin konumlarını, ay evrelerini, tutulmaları, 19 yıllık Metonik döngüyü, 76 yıllık Callippic döngüyü ve dört yıllık Olympiad döngüsünü hesaplardı. Ön kadran zodyak ve parapegma yıldız doğuşlarını, arka kadranlar lunisolar takvimi ve Pan-Helenik Oyunları işler. Yunan takvim biliminin matematiksel doruğudur.
Yunanlılar Babil'in matematiksel astronomisini Mısır'da Helenistik dönemde devraldı; İskenderiye bu sentezin merkezi oldu. Babil'in 12 eşit burcu, Mısır'ın 36 dekanı ve Yunan'ın geometrisinin birleşmesinden modern astroloji doğdu: natal chart, evler sistemi, gezegen sayıları, açı (aspekt) hesabı tümü Hellenistik dönemde, Hipparkhos, Hipparcus, Ptolemaios, formüle edildi. Tetrabiblos (Ptolemaios, MS 2. yüzyıl) modern astrolojinin doğum belgesidir; 12 burç ve doğum haritası kavramının vatanı Yunan'dır.