Güneş Mitolojisi

Ra her sabah Nut'tan doğar, gündüz kayığıyla göğü geçer ve gece kayığında Duat'ta Apep'le savaşıp sabah yeniden doğar. Mısırlılar onu sabah Khepri, öğle Ra ve akşam Atum adıyla anar. Firavun 'Ra'nın oğlu' unvanını taşır, çünkü krallık meşruiyetini güneşten alır. Heliopolis öğretisinde Atum ilk tepede kendi kendine var olur ve Shu ile Tefnut'u kendinden çıkarır, tanrıların soyu böyle başlar. Piramit Metinleri bu yüzden Ra'yı hem tanrıların babası hem de kendini doğuran tanrı olarak anar. Mısır soyağacında Ra →

Helios, Hyperion ile Theia'nın oğludur. Dört atlı arabasıyla her gün doğudan batıya gider ve gece altın bir kâsenin içinde Okeanos üzerinden doğuya döner. Gökten her şeyi gördüğü için tanık rolündedir. Aphrodite'nin ihanetini de Persephone'nin kaçırılışını da o açığa çıkarır. Oğlu Phaethon arabasını sürmeye kalkınca dünyayı yakar. Yunan soyağacında Helios →

Apollon, Zeus ile Leto'nun oğludur ve kehanetin, müziğin, okçuluğun, hekimliğin ve ölçünün tanrısı olarak anılır. Delphoi'de Python'u öldürür ve kehanet ocağını devralır. Helenistik dönemde Phoibos, yani 'parlak' sıfatıyla Güneş'le özdeşleşir. Astrolojide Güneş'in bilinç, açıklık ve düzen yüzünü o temsil eder. Kaynaklar ona dört alanı birlikte verir. Kehanet Delphoi'de, müzik ve şiir Musalar'la, hekimlik Paian sıfatıyla, arınma ise kirlenmiş kişiyi temizleyen törenle yürür. Aiskhylos'un Eumenides'inde annesini öldüren Orestes'i Apollon arındırır ve kan lanetini böyle kaldırır. Tapınağının girişindeki kendini bil ve hiçbir şeyde aşırıya kaçma buyrukları da ona bağlanan ölçülü aklı anlatır. Yunan soyağacında Apollon →

Utu, Ay tanrısı Nanna'nın oğlu ve Inanna'nın ikiz kardeşidir. Adaletin ve kehanetin tanrısı olduğu için Hammurabi yasalarını ondan aldığını söyler. Gılgamış da Humbaba'ya onun koruması altında gider. Her sabah doğu dağlarını testeresiyle yarıp gökyüzüne çıkar. Mezopotamya soyağacında Utu →

Amaterasu, Izanagi'nin sol gözünden doğan güneş tanrıçasıdır. Kardeşi Susanoo'ya küsüp mağaraya kapanınca dünya kararır ve onu ancak Ame-no-Uzume'nin dansı ile bir ayna dışarı çıkarabilir. Japon imparator soyu kendini ona bağlar ve Ise tapınağı ona aittir. Güneş onda dişil bir biçim alır. Japon soyağacında Amaterasu →

Surya, yedi atın çektiği arabayla göğü geçen Vedik güneş tanrısıdır. Vedik astrolojide ruhun (atman), babanın ve kralın grahası sayılır. Pazar günü (Ravivara) ona aittir. Yakut, kırmızı renk ve altın da onun karşılıkları arasındadır.

Sol Invictus 'Yenilmez Güneş' demektir. Aurelianus 274'te onu devlet kültü yapar. Doğum günü 25 Aralık'tır, yani kış gündönümünden hemen sonraya, ışığın geri dönmeye başladığı güne denk gelir. Kültü Mithra kültüyle iç içe geçmiştir ve Hıristiyan Noel'i takvimde aynı güne yerleşir.

Güneş sistemin merkezinde durur. Haritada da kralı, babayı, yöneticiyi ve otoriteyi gösterir. Firavun Ra'nın oğlu sayılır, Fransız kralı Louis XIV kendine 'Güneş Kral' dedirtir ve Japon imparatoru soyunu Amaterasu'ya bağlar. Kral iyi hüküm sürdüğünde ülke bereketlenir, kral hastalandığında ise toprak çorak kalır. Balıkçı Kral efsanesi bu düşünceyi anlatır. Kralın öldürülmesi aynı düşüncenin diğer yüzüdür. Babil'de kötü alâmet görüldüğünde tahta bir vekil kral (šar pūhi) çıkarılır, tehlike geçince de bu vekil öldürülürdü. James Frazer, Altın Dal'da Nemi'deki rahibin yerini ancak onu öldüren kişinin alabildiğini anlatır ve töreyi kral katliyle bağlar. Frazer'ın genel kuramı bugün tartışmalıdır, ama yıpranan kralın yerine bir başkasının konulması Babil metinlerinde gerçekten geçer.

Güneş her gece batıda ölür, yerin altından geçer ve sabah doğuda yeniden doğar. Yunus balığın karnında, Osiris tabutta ve İsa mezarda aynı yolu yürür. Jung bu kalıba 'gece deniz yolculuğu' adını verir ve onu kahramanın karanlığa inip ışıkla geri dönmesi olarak okur. Astrolojik dilde Güneş, bilincin bilinçdışına dalıp yenilenmesini anlatır.

Güneş görmeyi sağlar. Mitlerde her şeyi gören tanık, insanda ise ayırt eden akıldır. Astrolojide 'ben'in merkezini, hayat amacını ve yaratıcı iradeyi gösterir. Bu ışık gölgeyi de yaratır, bu yüzden Güneş'in güçlü olduğu yerde gölge de belirgindir.

Güneş'in burcu Aslan, hayvanı da aslandır. Sürüsünün başındaki yeleli, gururlu erkek aslan krallığın en eski simgelerinden biridir. Mısır'da Sekhmet, Ra'nın öfkeli aslan gözü olarak anlatılır. Herakles'in ilk işi Nemea Aslanı'nı öldürmektir ve hayvanın postu sonradan onun zırhı olur. Tarotta Güç kartında bir kadın aslanın ağzını elleriyle kapatır.

Güneş'in metali altındır, çünkü altın paslanmaz, bozulmaz ve ışığın rengini taşır. Simyada Sol'un altını işin (opus) hedefidir. Kurşunun, yani Satürn'ün altına dönüşmesi ruhun olgunlaşması olarak okunur. Bedende kalp, gözler ve hayat gücü Güneş'e aittir.

Tarotta Güneş kartı, bir duvarın önünde beyaz at üstünde çıplak bir çocuğu ve arkasındaki ayçiçeklerini gösterir. Kart açıklığı, neşeyi, başarıyı ve masumiyetin bilinçli halini anlatır. Golden Dawn sisteminde doğrudan Güneş'e karşılık gelir. Kabbala'da ise ağacın merkezindeki sephira olan Tiferet'e (Güzellik) bağlanır.

Pers kökenli Mithra Roma'da lejyonların tanrısı olur. Mitine göre kayadan doğar, boğayı öldürür (bu sahneye tauroktoni denir) ve sonra Sol'la aynı sofraya oturur. Kültün yedi aşamalı inisiyasyonu yedi gezegene karşılık gelir ve en üst derece Pater adını taşır. Bu yüzden Mithra kültü Güneş'in gizem dini olarak anılır.

Helios'un ölümlü oğlu Phaethon, babasının arabasını bir günlüğüne sürmek ister. Atlar onu dinlemez, yeryüzü yanar ve Zeus onu yıldırımla vurur. Hikâye Güneş'in gücünün mirasla değil ölçüyle taşındığını gösterir. Bu okumada kimlik babadan hazır alınan bir şey değildir, kişinin kendi ölçüsüyle kazandığı bir şeydir. Soyağacında Phaethon →

Güneş çekildiğinde dünyanın kararması birçok anlatının ortak motifidir. Amaterasu mağaraya kapanır, Demeter yasa gömülür ve kış güneşi güneye çekilir. Bu anlatılarda tanrılar onu dansla, gülüşle ve aynayla geri çağırır. Saturnalia, Yule ve Noel gibi kış gündönümü kutlamaları da aslında bu geri çağırma törenidir.

Asklepios, Apollon ile Koronis'in oğludur ve hekimliği kentauros Kheiron'dan öğrenir. Ölüleri diriltmeye başlayınca Zeus onu yıldırımla öldürür, sonra da yılan taşıyan Ophiukhos takımyıldızı olarak göğe yerleştirir. Epidauros'taki kutsal alanında hastalar tapınakta uyur ve şifanın reçetesini rüyada alırdı. Bu uygulamaya tapınak uykusu denir. Güneş sembolizminde iyileşme Apollon'un hekim yüzünden oğluna geçer, çünkü aynı tanrı hem ışığı hem sağlığı verir. Yunan soyağacında Asklepios →

Güneş tanrısının ölümlü bir anneden oğlu olması yaygın bir anlatı kalıbıdır. Firavun kendini Ra'nın oğlu sayar, Mithra kayadan doğar ve Roma'da Sol'un sofrasına oturur, Vishnu'nun avatarları ise çağ bozulduğunda yeryüzüne iner. İbrahimî geleneklerde peygamber aynı aracılığı sözle üstlenir, Hıristiyan takvimi de İsa'nın doğumunu Sol Invictus'un günü olan 25 Aralık'a yerleştirir. Karşılaştırmalı mitoloji bu kalıbı güneş oğlu başlığı altında toplar, ama kültürler arasında doğrudan bir aktarım olduğunu göstermez.

William Lilly, gündüz doğan kişide babanın göstergesinin Güneş, gece doğanda Satürn olduğunu yazar. Mitlerde oğul ile baba arasındaki hesap birkaç biçimde kurulur. Phaethon babasının arabasını ister ve düşer, Horus parçalanan babası Osiris'i mahkemede aklar, Perceval ise yaralı Balıkçı Kral'a soruyu sorarak onu iyileştirir. Bu anlatılarda kimlik babadan hazır devralınmaz, oğul onu kendi eylemiyle kazanır.

Anlama anını karşılayan sözcükler hemen her dilde ışıktan türer. Buddha'nın uyanışı Bodh Gaya'da bir incir ağacının altında ve şafak sökerken anlatılır, buddha sözcüğü de uyanmış olan demektir. Pali metinleri ona Adiccabandhu, yani güneşin akrabası der ve Şakya soyunu güneş hanedanına bağlar. Latince illuminatio ile Avrupa'nın Aydınlanma çağı aynı görüntüyü kullanır, astrolojide de bilinci ve ayırt etmeyi Güneş gösterir.

Simya işini renklerle sıralar. Kararma (nigredo) çürümeyi, beyazlaşma (albedo) arınmayı, kızıllaşma (rubedo) ise işin tamamlanmasını gösterir. Bazı metinler son ikisinin arasına sarılaşmayı (citrinitas) koyar. Rubedo evresinde madde altına döndüğü için bu aşama Sol'a, yani Güneş'e bağlanır. Jung renk sırasını ruhsal bir süreç olarak okur ve rubedo'yu kişinin dağılmış parçalarını birleştirmesiyle eşler.

Tiferet, Sefirot ağacının altıncı ve merkezî küresidir, adı da güzellik demektir. Sefirot öğretisinin klasik kaynağı 13. yüzyılda yazılan Zohar'dır ve Tiferet orada üst ile alt küreler arasında duran denge noktası olarak anlatılır. Kabbala bedende onu gövdenin ortasına, kalbin bulunduğu yere koyar. Gezegenleri sefirotlarla eşleştiren düzen ise klasik Kabbala'nın değil Rönesans sonrası okült geleneğin işidir ve Güneş'i Tiferet'e bağlayan bu geç eşlemedir.

Güneş kahramanı karanlığa iner ve oradan bir hazineyle döner. Apollonios Rhodios, Argonautika'da Iason'un Kolkhis'te uyumayan ejderhanın koruduğu Altın Post'u aldığını anlatır. Gılgamış Destanı'nda kahraman denizin dibinden gençleştiren bitkiyi çıkarır, ama dönüş yolunda bir yılan bitkiyi alıp kaçar. Nibelungen anlatısında Siegfried ejderha Fafnir'i öldürür ve lanetli yüzükle altını alır. Üç hikâyede de hazineyi bir yılan ya da ejderha bekler. Mezopotamya soyağacında Gılgamış →

Kâse anlatısının ilk yazılı hali Chrétien de Troyes'un bitmemiş romanı Perceval ou le Conte du Graal'dır. Ormanda büyüyen Perceval şatoda kâse alayını görür, ama terbiyeli görünmek için soru sormaz ve yaralı Balıkçı Kral iyileşmeden kalır. Wolfram von Eschenbach'ın Parzival'inde kahraman yıllar sonra geri döner ve krala derdini sorar, bunun üzerine hem kral hem ülke canlanır. Anlatı, görgüsüz ve saf bir gencin doğru soruyu sorarak kralı ve toprağı iyileştirmesini konu alır.