Lilith Mitolojisi

Akad metinlerinde lilû eril, lilītu dişil ruhtur. Ardat lilî ise genç yaşta ölmüş kızın ruhudur. Bunlar evlenmeden ya da çocuk doğurmadan ölmüş, bu yüzden huzur bulmayan gençler olarak anlatılır. Adın 'gece' anlamına gelen sözcüklerle bağı halk arasında kurulmuştur, dilbilimciler bu bağı kabul etmez.

Lamaştu, gök tanrısı Anu'nun kızı sayılan ve gebe kadınlara, lohusalara ve yeni doğanlara saldıran dişil bir varlıktır. Ona karşı Pazuzu başlı muskalar takılırdı. Aramice kaynaklardaki Lilith figürü lilītu ile Lamaştu'nun birleşmesinden beslenir. Soyağacında Lamaştu →

Sümerce 'Gılgamış, Enkidu ve Yeraltı Dünyası' şiirinde İnanna'nın bahçesindeki ağacın köküne bir yılan, tepesine Anzu kuşu, gövdesine ki-sikil-lil-la-ke diye anılan bir genç kız varlığı yerleşir. Samuel Noah Kramer 1938'de bu adı 'Lilith' diye çevirdi. Bugün birçok araştırmacı bu eşlemeyi kabul etmez.

British Museum'daki pişmiş toprak kabartma, kanatlı, kuş ayaklı ve iki baykuşla çevrili bir kadını gösterir. 1930'larda Lilith olarak tanıtıldı. Bugün çoğunlukla İnanna, İştar ya da Ereşkigal olarak yorumlanır.

Peygamber, Edom yıkıldıktan sonra yerini yaban hayvanlarının alacağını anlatır: çakallar, yaban keçileri ve orada dinlenecek lilit. Kitab-ı Mukaddes'te adın geçtiği tek yer burasıdır. Çeviriler ayrışır: Septuaginta sözcüğü onokentauros, Vulgata lamia, Kral James çevirisi 'screech owl', yani çığlık baykuşu diye karşılar.

Kumran'da bulunan Bilgenin Şarkıları (4Q510-511, yaklaşık MÖ 40-10) korkutulup kovulacak ruhları sayarken piçlerin ruhlarını, iblisleri, Lilith'i ve ulumacıları anar. Metin bir kovma ilahisidir.

Babil Talmudu'nda lilit birkaç yerde geçer. Nidda 24b kanatlı bir çocuk biçimini anar, Eruvin 100b saçını bir lilit gibi uzatan kadından söz eder, Şabat 151b evde tek başına uyuyan erkeği lilitin yakalayacağını söyler.

Sasani dönemi Babil'inde evlerin altına ağzı aşağı gömülen Aramice büyü kâseleri lilitleri kovar. Kimi kâse lilite Yahudi boşanma belgesi get'in diliyle seslenir ve onu evden boşar. Kâselerin ortasında çoğu zaman bağlanmış bir lilit çizilidir.

Sekizinci ile onuncu yüzyıllar arasına tarihlenen Ben Sira Alfabesi, Lilith'i Adem'in ilk eşi olarak anlatan en eski metindir. Lilith Adem'le aynı topraktan yaratıldığını, bu yüzden eşit olduklarını söyler, Tanrı'nın gizli adını anar ve uçup gider. Metnin ciddi mi yoksa hiciv mi olduğu araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

Lilith, adları ya da suretleri muskada yazılı üç meleği gördüğü yerde yeni doğana dokunmayacağına ant içer. Doğum odasına asılan bu muskalar ortaçağdan yakın zamana kadar Yahudi evlerinde kullanıldı.

On üçüncü yüzyılda Kastilya'da Jacob ve Isaac ha-Kohen kardeşlere atfedilen Sol Yayılım Üzerine Risale, Samael ile Lilith'in Adem ile Havva gibi 'tek olarak doğduğunu' yazar. Zohar onu 'zina kadını' diye anar. Lilith burada kötülük tarafının dişil yüzüdür.

Faust'un birinci bölümündeki Walpurgis Gecesi sahnesinde Mefisto, Faust'a Lilith'i 'Adem'in ilk karısı' diye gösterir ve ona güzel saçlarından sakınmasını söyler.

Dante Gabriel Rossetti'nin tablosu aynanın önünde saçını tarayan bir kadını gösterir ve ressamın 'Bedenin Güzelliği' sonesiyle birlikte okunur. Tablo bugün Delaware Sanat Müzesi'ndedir.

Judith Plaskow'un 1972 tarihli 'Lilith'in Gelişi' metni Lilith'i eşitlik isteyen kadının simgesi olarak yeniden yazdı. 1976'da kurulan Yahudi feminist dergi Lilith adını bu okumadan alır. Ortaçağ metnindeki yeni doğanlara zarar veren varlık ile bu modern okuma birbirinden ayrıdır.

Ay'ın yörüngesi elips biçimindedir ve Dünya'dan en uzak noktasına apoje denir. Astrolojide bu noktanın boylamı Kara Ay Lilith diye kullanılır. Ortalama Kara Ay düzgün ilerler, gerçek (oskülatör) Kara Ay ise Güneş'in çekimi yüzünden ortalamanın iki yanında salınır.

Benjamin Jekhowsky 11 Şubat 1927'de Cezayir Gözlemevi'nde bir asteroit buldu ve ona Fransız besteci Lili Boulanger'ın anısına Lilith adını verdi. Asteroidin mitolojik Lilith ile bağı yoktur, astrolojide yine de onun adıyla okunur.